कृष्णद्वैपायनः महर्षिः, मातुः कालीमातेः चिन्तनानि मनसि कृत्वा, तस्या बुद्धिं विज्ञाय, वेदान् प्रवदन् तत्र सन्निहितः अभवत्। सः धिमान् महर्षिः, अदृश्यरूपेण तत्र क्षणेन एव प्रादुरभूत्, हे कुरुनन्दन, ततः अनन्तरं काली मातुः पुत्रस्य विधिवत् पूजनं चकार। सा दशस्य कन्या, दीर्घकालानन्तरं पुत्रं दृष्ट्वा, बाहुभ्यां समालिङ्ग्य, अश्रुपातैः स्नेहेन स्नापयामास। दुःखिता सा माता अश्रुपूर्णनेत्रा अभवत्। ततः महर्षिः व्यासः, मातरं जलैः सिञ्चयित्वा, प्रणम्य, तां प्रथमारं वाक्यम् उक्तवान्—"यत् त्वं इच्छसि, तदर्थम् अहम् आगतः। धर्मज्ञे, मां आज्ञापय, यत् ते प्रीतिकरं तत् अहं करिष्यामि।" ततः पुरोहितः तं परमर्षिं सम्यक् मन्त्रैः विधिपूर्वकं पूजयामास। महर्षिः च तां पूजां यथाविधि स्वीकृतवान्। एवं मन्त्रैः विधिना च पूजितः सः तुष्टः अभवत्। तस्योपविष्टस्य मातरं व्यासः कुशलप्रश्नं पप्रच्छ। अथ सत्यवती तं दृष्ट्वा सन्दृष्टमिव वाक्यम् अब्रवीत्—"ऋषे, पुत्राः तु माता पित्रोः समं जायन्ते। निःसंशयं माता अपि तेषां स्वकीयैव, पितरं यथा। धर्मतः त्वं मम ज्येष्ठः पुत्रः। ब्राह्मणर्षे, विचित्रवीर्यः अपि मम कनिष्ठः पुत्रः; भीष्मः पितुः सुतः यथा, तथा त्वं मम सुतः। यथा त्वं आत्मानं भ्रातरं वा पुत्रं वा विचित्रवीर्यस्य मन्यसे, तथैव सः सत्यधृतिः शान्तनुः सत्यव्रतः तव भ्राता अस्ति। सः न सन्तानोत्पत्तौ न च राज्ये प्रवृत्तः; अतः कुलस्य वंशस्य च रक्षायै त्वया चिन्तनीयं।" "भीष्मस्य वचनेन, मम आज्ञया, हे पापशुद्ध, सर्वभूतानुग्रहाय च रक्षायै च, यत् अहं वदामि तत् त्वं शृणुयाः। सौम्य, भ्रातुः पत्निभिः, देवकन्याभिः समाः, त्वया धर्मेण सन्तानं उत्पादयितव्यम्। सौन्दर्ययुक्ताः युवत्यः सन्तानकामाः ताः, त्वं तासां गर्भधारणे समर्थः। कुलस्य वंशवृद्धये, उत्तमपुत्रोत्पत्तये च, त्वया कर्तव्यम्।" व्यासः प्रत्युवाच—"यथा धर्मे स्थितं मनः मम, तथा तव आज्ञया अहं धर्मार्थं कर्म करिष्यामि। एषः प्राचीनः धर्मः दृष्टः, अतः तव इच्छानुसारं भ्रात्रे पुत्रान् दास्यामि, ये मित्रावरुणयोः समाः भविष्यन्ति। तव द्वे पत्न्यौ मया निर्दिष्टव्रतम् एकवर्षं यथाविधि आचरताम्, ततः शुद्धे भवेताम्। यथा तौ सिद्धे, तथा सन्तानं जनयिष्यामि।" "राज्ये राजानं विना जनाः नश्यन्ति, सर्वरक्षाविहीनाः भवन्ति; सर्वकर्माणि नश्यन्ति, न वर्षः, न च देवाः। राजानं विना राज्यं कथं तिष्ठेत्? अतः गर्भधारणं भूयात्, भीष्मः च बालकं पालयिष्यति। यदि अकाले भ्रात्रे पुत्रदाने मम आवश्यकता अस्ति, तर्हि तयोः विकारं मया स्वीकृत्यं, एषः मम परमव्रतः। यदि सा मम गन्धं रूपं च सहिष्यति, कौशल्या अद्यैव उत्तमपुत्रं जनयतु। सा अपि शतं पुत्रान् जनयिष्यति, निःसंशयं; ते कुरुवंशस्य रक्षका भविष्यन्ति, तव दुःखं च नाशयिष्यन्ति।" एवं उक्त्वा, महर्षिः व्यासः सत्यवतीं उपसृत्य, कौशल्यां शोभनवस्त्राभरणधारिणीं शयने उपविष्टाम् दृष्ट्वा, तत्र अगम्यत। ऋषिः सन्तानोत्पत्त्यर्थं अदृश्यरूपेण अभवत्। ततः रानी सत्यवती कौशल्यां एकान्ते समीपगता, धर्मयुक्तं हितं च वाक्यं प्रोवाच—"कौशल्ये, मम धर्मोपदेशं शृणु। भरतवंशस्य नाशः निश्चितः, मम सौभाग्यलोपात्; मां दुःखितां पश्यन्तीमपि, पितृपैतामहम् अपि क्लेशमापन्नम्।" "भीष्मः बुद्धिमान् मम कुलवृद्धये मन्त्रं दत्तवान्; सः मन्त्रस्तवाधीनः, अतः कन्ये, मम एषः वरः स्वीकृत्यः। पुनः भरतवंशं स्थापय; पुत्रं जनय, सुशोभने, स इन्द्रसमानतेजाः भविष्यति। सः कुलस्य राजभारं वहिष्यति।" इति सत्यवती स्वपुत्रवधूं सम्बोध्य, धर्मयुक्तं प्रेरणां कृत्वा, विप्रान्, ऋषीन्, अतिथीन् च सम्यक् भोजयामास। ततः यथाकालं सत्यवती कौशल्यां स्नानकाले शुभे समये शय्यायाम् उपविष्टां सौम्यया वाचा प्रोवाच—"कौशल्ये, अद्य तव देवस्वरूपः पतिः आगमिष्यति; जागरूकता कुरु, रात्रौ मध्यरात्रे सः आगमिष्यति।" एवं सास्याः श्वश्रूवचनं श्रुत्वा, कौशल्या शोभनशय्यायाम् उपविष्टा, भीष्मं च अन्यांश्च कुरुप्रवृद्धान् चिन्तयामास। ततः रात्रौ मध्यरात्रे, सर्वे शान्ताः सन्तः, दीपाः प्रज्वलिताः, तदा महर्षिः तां कक्ष्यां प्रविवेश। तदनन्तरं, सत्यव्रतः महातपाः ऋषिः, सत्यवतीनियुक्तः, प्रथमं अम्बिकाम् उपगम्य, तस्याः शय्यां प्रविवेश। कौशल्या तु तं ऋषिं दृष्ट्वा, यः दुरदृश्यः, अप्रतीक्ष्यरूपः, भीतया, नेत्रे निमील्य, पृष्ठतः ससार। सः हि विकृताकारः, जटिलः, कठोरवर्णः, कृशः, सुगन्धविरहितः, सर्वथा भयङ्करः च आसीत्।