पराशरस्य तु सुतः स महान्योगी महातपाः सञ्जातः, द्वैपायन इति ख्यातिं लब्धवान्। स च भाग्यवान् मुनिः, तपसा चतुर्वेदान् विभाग्य, लोके व्यासत्वमवाप्तवान्। कृष्णवर्णत्वात् च सः "कृष्ण" इति च नाम्ना प्रसिद्धः। स सत्यवादी, जितेन्द्रियः, तपस्वी, निष्पापश्च, तत्कालमेव जातः, ततः पित्रा सह निर्गतः। मया तेन, त्वया च, अप्रतिमतेजसा, सः स्पष्टमभ्यनुज्ञातः, भ्रातुः क्षेत्रेषु सन्तानोत्पत्त्यर्थं नियोजितः। स तत्र माम् उक्तवान्—"क्लेशे मां स्मर" इति। यदि त्वं इच्छसि, महाबाहो भीष्म, अहं तम् स्मरिष्यामि। तव अनुमत्यैव, भीष्म, स महायोगी नूनं विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रेषु पुत्रान् जनयिष्यति। तस्य मुनेश्चोच्चारणे, भीष्मः अञ्जलिं कृत्वा, "त्वं यथाकालं यथास्थानं वेत्सि; कार्यसिद्ध्यर्थं तत् क्रियताम्" इति प्रोक्तवान्। कार्यस्य हेतुः, तस्य अन्यकार्यैः सम्बन्धः, धर्मः, तस्य धर्मेण सम्बन्धः, कामः, तस्य च कामेन सम्बन्धः, तथा च तेषां विपरीतानि पृथक् पृथक्। यः बुद्ध्या विचिन्त्य निश्चयेन निर्णयमुपैति, स एव प्राज्ञः; इदं च धर्मसंयुक्तं कुलस्य च हिताय। यत् त्वया हितायोक्तं, तत् मां परमं रोचते। कृष्णद्वैपायनः स मुनिः, मातरः काल्याः चिन्तां ज्ञात्वा, वेदान् व्याख्याय तस्याः मनसि स्थितमवगम्य, क्षणेन तत्र अदृश्यः समुपस्थितः। ततः सा कौरवकुलानन्दिनि, पुत्रस्य पूजां विधिवत् अकरोत्। पुत्रं चिरकालं दृष्ट्वा, दाशस्याः दुहितरि अश्रूणि स्रवन्त्याः, स्नेहेन बाहुभ्यां परिष्वज्य, स तम् स्नापयामास। तां शोकार्तां मातरं स महर्षिः, आपः सिञ्चित्वा, प्रणम्य, वाक्यमुवाच—"यत् त्वं इच्छसि, तदर्थं अहम् आगतः। धर्मज्ञे, मां आज्ञापय; यत् तव रोचते, तत् करिष्यामि।" ततः ऋत्वा तं परमर्षिं पूजां चकार; स च तां विधिवत् मन्त्रेण च प्रतीयमानः स्वीकृतवान्। एवं मन्त्रैः विधिना च पूजितः स तुष्टः, उपविश्य च मातरं तस्याः कुशलं पप्रच्छ। ततः सत्यवती तम् द्रष्ट्वा शीघ्रं वाक्यमुवाच—"महर्षे, पुत्राः समानतः मातृपितृभ्यां जायन्ते। यथा पिता तेषां स्वकः, तथा माता अपि न संशयः; नियोगेन त्वं मम ज्येष्ठः सुतः। ब्राह्मणर्षे, विचित्रवीर्यः अपि मम कनिष्ठः; यथा भीष्मः पितुः, तथा त्वं मातुः। यथा त्वं विचित्रवीर्यस्य भ्राता, पुत्रो वा, तथा एष सत्यधृतिः शान्तनुः सुतः अपि। स वंशोत्पत्तौ राज्ये वा न प्रवर्तते; अतः भ्रातुः वंशस्य च कुलस्य च हिताय त्वया चिन्तनीयम्। भीष्मवचनात्, मम आज्ञया, अनघ, सर्वभूतानां दयया च रक्षार्थं, मम वचः श्रुत्वा, त्वं यत् करिष्यसि, तत् त्वया कर्तव्यम्; भ्रातुः पत्निभिः, देवनार्यः इव, सह। सौन्दर्ययुक्ताः, यौवनसमन्विताः, धर्मकामाः च ताः; त्वं तासु सुतान् जनयितुं समर्थः। कुलस्य प्रवृद्धये, उत्तराधिकारिणां जन्मार्थं च। एवं च, विप्र, तव मनः धर्मे स्थिरम्; अतः तव आज्ञया अहम् अपि धर्मार्थं प्रवर्तिष्ये। यत् त्वं इच्छसि, तत् करिष्यामि; एष नियोगः प्राचीनः दृष्टः; तव भ्रातुः पुत्रान् दास्यामि, मित्रावरुणयोः तुल्यान्। तव द्वे पत्न्यौ, मया निर्दिष्टं व्रतम् एकवर्षं यथाविधि आचरित्वा, शुद्धे भविष्यतः। तौ यथा सिद्धे, तथा साक्षात् गर्भं धारयेताम्। राज्यं नृपहीनं न नश्येत्; जनाः अनाथाः विनश्यन्ति, सर्वकर्माणि नश्यन्ति, वर्षा न भवति, न च देवाः। कथं राज्यं नृपहीनं तिष्ठेत्, प्रभो? अतः गर्भधारणं भवतु; भीष्मः बालकं पालयिष्यति। यदि मया अप्राप्तकाले भ्रातुः सुतः दातव्यः, तर्हि तयोः विकारम् अहम् एव वहामि; एष मे परमो व्रतः। यदि सा मम गन्धं, रूपं, स्वरूपं, देहम् च सहते, तदा कौशल्या अद्यैव उत्तमं पुत्रं जनयेत्। सा अपि निःसंशयं शतं पुत्रान् लप्स्यते; ते कुरुवंशस्य रक्षिणः, तव दुःखस्य च नाशकाः। एवं उक्त्वा, महर्षिः व्यासः सत्यवतीं उपगम्य, कौशल्या शुभवस्त्रालङ्कृता शय्यायाम् उपविष्टा। ऋषिः संयोगकामः अदृश्यः अभवत्; ततः रानी एकान्ते स्नुषां समीपमुपगम्य, धर्म्यम् हितमर्थयुक्तं वाक्यम् उक्तवती—"कौशल्ये, धर्मशास्त्रं शृणु। भरतवंशस्य नाशः निश्चितः, मम सौभाग्यविप्लवाद्; मां शोकार्तां कुलनाशं च पश्यन्ती। भीष्मः बुद्धिमान्, कुलवृद्ध्यर्थं माम् उपदिष्टवान्; स च उपदेशः त्वयि संस्थितः; अतः सुतनये, मां तव अनुग्रहम् ददातु।" एवं महाभारतस्य एतेषां श्लोकानां अर्थानुसारं, व्यासस्य आविर्भावः, सत्यवत्याः प्रार्थना, धर्मनियुक्तं नियोगः च, कौशल्यायाः सम्मुखे स्पष्टतया प्रतिपादितः।