भीष्मः सत्यवतीं प्रार्थयन् धर्मं समालोचयितुं प्रावोचत्—“सत्यवति, त्वं धर्मं विचिन्त्य सत्यनिष्ठा भव, यथा नाहं सत्यं जह्यामि, न च अस्माकं वंशः क्षीयते।” ततः सत्यवती लज्जया स्मितपूरितवाचा भीष्मं प्रत्युवाच। सा उवाच—“यथार्थं त्वया उक्तं, महाबाहो भरतश्रेष्ठ; त्वयि विश्वस्य वंशस्य हितं वक्ष्यामि। विपत्तौ यः धर्मः स त्वया न प्रकाश्यः; त्वमेव हि अस्माकं कुलस्य धर्मः, त्वमेव सत्यं, त्वं परमाश्रयः। त्वया यत् उक्तं तत् अस्माभिः करणीयम्—एष मे निश्चयः। तस्मात् मम सत्यं श्रुत्वा यथोचितं कुरु। शृणु मम वचनानि, यानि हितानि धर्मार्थसंयुक्तानि च। यद्यपि रहस्यम् उक्तं न प्रकाशयेत्, तथापि त्वं वासु नाम्नः राज्ञः श्रुतवान्, भरतश्रेष्ठ। कदाचित् तस्य श्वेतपत्न्या मत्स्यरूपेण गर्भगृहीता अहम् आसीम्। मम जननी जलात् मत्स्यग्रहकेन धर्मात्मना मत्स्यपालेन गृहीता। स माम् आत्मगृहम् आनयित्वा स्वकन्यां चकार; धर्मात्मा सः स एव मे धर्मतः पिता अभवत्। धर्मार्थं स धर्मात्मा पिता नावमधारयत्; एकदा युवत्याः वयस्याः अहम् तत्र गतवती। तदा धर्मविदां श्रेष्ठः महर्षिः पराशरः तां नावमासाद्य यमुनां तीर्तुम् आगतः। यमुनां तरयन्त्याः मयि, स मां समीपमागत्य, कामवशात् मधुरस्निग्धवचनानि प्रोवाच, मम जातिं वंशं च न्यवेदयत्—‘त्वं मत्स्यपालेन नोत्पन्ना।’ शापभीत्या पित्रोश्च भीत्या अहम् तस्य दुरापान् वरानपि न प्रतिषेधितवती। यमुनातटेषु तान् तेजस्विनः ऋषीन् ददर्शं, यथा दहन्तः अग्नयः दीप्तिमन्तः तिष्ठन्ति। पूर्वे सूर्यः उदितः आसीत्, येन रक्ताम्बरं व्याप्तं नभः सम्यक् विस्तारितम् इव बभूव। मया तत्र उक्तमात्रे, स महातेजाः सत्यसन्धः पराशरः तस्मिन्नेव द्वीपे यमुनाजले तमिस्रां निर्ममे। स महर्षिः तेजसा मां नावमिव बालिकाम् अवष्टभ्य, जगदन्धकारेण संवृत्य, स्ववशे अकुर्वत्। पूर्वं मम मत्स्यगन्धः तीव्रः आसीत्, स च मे अप्रियः; तं गन्धं स मुनिः अपाकरोत्, इमं सुरभिं गन्धं ददौ। ततः स मुनिः मयि गर्भं स्थापयित्वा, ‘अस्मिन्नेव द्वीपे त्वं कुमारी स्थास्यसि’ इति अवदत्। स मुनिः मम नित्यकौमार्यं सन्तुष्टया अददात्; तस्य महात्मनः शक्तिं दृष्ट्वा अहम् विस्मितार्ता अभवम्। विस्मिता च तत्र समर्पिता अहम्; ततः स महात्मा हृष्टः द्वीपे मयि पुत्रं जनयामास, स पराशरः। स पराशरपुत्रः महायोगी महातपाः अभवत्; स मम पुत्रः कौमारीणां द्वैपायन इति प्रसिद्धः। स भागवतः महर्षिः तपसा चतुर्वेदान् व्यभजत्, लोके व्यासत्वं प्राप, कृष्णश्च स्यात्, तस्य कृष्णत्वात्। स सत्यवादी जितेन्द्रियः तपस्वी निष्पापः, स क्षणेन जातः, ततः पित्रा सह जगाम। स मया च त्वया च, अतुलतेजसा, सुतोत्पत्तये भ्रातुः क्षेत्रे नियोजितः। स तत्र मे उक्तवान्—‘क्लेशे मां स्मर।’ तं स्मरिष्यामि यदि त्वं इच्छसि, महाबाहो भीष्म। तव अनुमत्यैव, स महातपाः नूनं विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रेषु पुत्रान् जनयिष्यति। तस्य महर्षेः श्रवणे, भीष्मः अञ्जलिं कृत्वा अवदत्—‘त्वं कालदेशौ वेत्सि; यथार्थं कार्यं सम्पद्यताम्।’ कार्यस्य कारणं, धर्मस्य धर्मसम्बन्धः, कामस्य च कामसम्बन्धः, तेषां च विपरीतानां पृथक् पृथक्। यो बुद्ध्या विचिन्त्य धृत्या निर्णयति, स एव पण्डितः; एष धर्मसंयुक्तः कुलस्य च हिताय। यत् त्वया हितं उक्तं, तत् मह्यं अतिशयेन रोचते। कृष्णद्वैपायनः स महर्षिः मातुः कालीमनोऽनुसंधाय, तस्याः चिन्तां विज्ञाय, वेदान् व्याचष्टे सन् तत्रैव अदृश्यः प्रादुरभवत्, कुरुनन्दन। ततः सा पुत्रपूजां यथाविधि चकार। सा तं बाहुभ्यां परिष्वज्य, प्रपातिताश्रुपूरितेन स्नापयामास; दीर्घकालानन्तरं पुत्रं दृष्ट्वा दाशकन्या अश्रूणि मुमोच। तं शोकार्तां जलैः सिञ्चन्, प्रणम्य, महायशाः ज्येष्ठः पुत्रः व्यासः मातरं वाक्यम् उवाच। “यद् इच्छसि, तदर्थं आगतः अस्मि; आज्ञापय माम्, धर्मज्ञे, यत् ते रोचते तत् करिष्यामि।” ततः होतृभिः तं परमहर्षिं पूजितम्, स च पूजां मन्त्रविधिना प्रतिगृह्णात्। एवं मन्त्रैः विधिपूजितः स तुष्टः; उपविष्टे तस्मिन्, सा माता तस्य सम्यक् कुशलं पप्रच्छ। तदा सत्यवती तम् आलोक्य सन्द्रुतम् अवदत्—“ऋषे, पुत्राः समानः मातरि पित्रि च जायन्ते।” पितरं स्वम् इव, माता अपि निःसंशयं स्वैव; नियोगेन त्वं मम ज्येष्ठः पुत्रः। ब्राह्मणर्षे, विचित्रवीर्यः अपि मम कनिष्ठः पुत्रः; यथा भीष्मः पितुः, एवं त्वं मातुः।