महाभारतस्य तृतीयं महारण्यकं ज्ञातव्यम्। तत्र पाण्डवाः महात्मनः वनं गत्वा धर्मपुत्रस्य ज्ञानवतः नागरिकाः सह गच्छन्ति। अन्नपाण्यर्थं सूर्याय पूजां करोति पाण्डवः, ब्राह्मणानां पोषणार्थं च तर्पणानि ददाति। धौम्यस्य उपदेशेन च सूर्यस्य कृपया अन्नं प्राप्यते। अम्बिकानन्दनस्य च सारथिः, यः प्रियवचनं वदति, वनं गच्छन्ति। धृतराष्ट्रस्य आज्ञया पाण्डवाः तत्र आगच्छन्ति, किन्तु कर्णस्य प्रोत्साहनात् धृतराष्ट्रस्य दुष्टपुत्रः पाण्डवांश्च वनवासे हन्तुं योजना करोति। तस्य दुष्टनियतिं ज्ञात्वा व्यासः शीघ्रं आगच्छति, पाण्डवाः तत्र न गच्छन्ति, सुरभिः च कथ्यते। मित्रेयं आगत्य राजा धृतराष्ट्रस्य उपदेशं ददाति, दुर्योधनस्य प्रति शापं प्रकटयति। किमिरं भीमसेन द्वारा युद्धे हतं, वृष्णयः च पञ्चालाः च आगच्छन्ति। शकुनिश्च खेले पराजितः ज्ञात्वा, राज्ञा मुकुटधारिणा हरिं शान्तिं प्रापयति। द्रौपदी च कृष्णस्य समीपे विलपन्ती, कृष्णेन तस्य विषादं शान्तं करोति। सुभद्रायाः कथा च महानुभावेन ऋषिना वर्णिता, कृष्णेन सह सुभद्रायाः पुत्रं द्वारका नगरे नेतुं गच्छति। धृष्टद्युम्नेन द्रौपदी पुत्राणां पथिकः, ततः पाण्डवाः मनोहरं द्वैता वनं प्रविशन्ति। युधिष्ठिरस्य च कृष्णेन संवादः, भीमस्य च राजा सह संवादः तत्र वर्णितः। व्यासस्य पाण्डवभ्रातृभ्यः आगमनं च, ज्ञानं ददाति, यदा राजा प्रतिज्ञां करोति। व्यसस्य आगमनानन्तरं पाण्डवाः काम्यकं गच्छन्ति, अर्जुनस्य च शस्त्राणां हेतुं वनवासः वर्णितः। महादेवेन शिकारिणा युद्धं च, लोकपालानां दर्शनं च, शस्त्राणां प्राप्यते। अर्जुनस्य शिरोमणिना इन्द्रलोकं गन्तव्यं, धृतराष्ट्रस्य च महान विषादः प्रकटितः। बृहदश्वस्य महानुभावेन सह मिलनं, युधिष्ठिरस्य च दुःखाद्वितीयं विलापः वर्णितः। नलस्य च कथा, यत्र दामयन्ती स्थिरता प्रदर्शिता, नलस्य च कार्याणि वर्णितानि। युधिष्ठिरस्य क्रीडायाः ज्ञानं तस्मिन् महर्षौ प्राप्तं, तथा लोमशस्य पाण्डवेषु आगमनं च कथ्यते। लोमशस्य वर्णनं अर्जुनस्य स्वर्गे कर्माणां, यदा पाण्डवाः वनवासे स्थिताः, तत्र प्रकटितं। अर्जुनस्य च सन्देशः, तीर्थयात्रायाः आरम्भः, पुण्यं च पवित्रस्थानानां प्राप्यते। नारदस्य तीर्थयात्रा पुलस्त्यस्य पवित्रं स्थलं, तथा पाण्डवाणां तीर्थयात्रा च तत्र वर्णिता। गयायाः यज्ञस्य महिमा च तत्र प्रकटितः। अगस्त्यस्य च कथा, यत्र वटापीं भक्ष्यते, लोपामुद्रायाः सह संतानार्थं समागमः। ऋष्यशृङ्गस्य जीवनं, जमदग्निसुतस्य च महाकान्तिः वर्णिता। कृतवीर्यस्य हन्तुं कार्याणि च हईहयाणां कथा च वर्णिता, तथा पाण्डवाः वृष्णिभिः प्रभासे पवित्रे मिलन्ति। सुकन्यायाः कथा च, यत्र च्यवनः बृह्गुं वंशजः सोमं अश्विनौ यज्ञे भागं ददाति। तेषां च यौवनं पुनः प्राप्यते, राजा मन्धातुः च कथा च तत्र प्रकटिता। जन्तोः कथा च, यत्र सोमकः पुत्रं प्रार्थयन् यज्ञं करोति, शतपुत्राणां प्राप्यते। ततः च तितीर्षु पक्षिणः च कपोतस्य कथा, यत्र इन्द्रः, अग्निः, धर्मः च राजा शिबिं परीक्षन्ति। आस्यां च अष्टावक्रस्य कथा, बन्धिः च जनकस्य यज्ञे विवादः जातः। तत्र बन्धिः, तर्कविज्ञानस्य प्रमुखः वरुणस्य पुत्रः, महानुभावेन पराजितः। समुद्रं जित्वा ऋषिः तस्य पितरं प्राप्यते, यवकृतं च महर्षिः, गन्धमादनं गत्वा नारायणस्य आश्रमं प्रविष्टः। तत्र भीमसेनः, द्रौपदी द्वारा प्रेषितः, गन्धमादनं गच्छति, मार्गे वायुवंशसुतं पश्यति। कदाचित तत्र कदम्बवृक्षे भीमः हनुमानं दृष्ट्वा, यः मन्दारफूलानां हेतुं तस्य कमलझीलं व्यापादयति। तत्र शक्तिमान् राक्षसैः च महायक्षैः मनिमन् नेतृत्वेन महायुद्धं करोति। जटासुरस्य हननं व्रिकोधरस्य च, ततः राजर्षिः वृषपर्वणः समीपं आगच्छति। तेषां यात्रा च आर्ष्तिशेणस्य आश्रमं प्रविष्टं, तथा पञ्चाल्याः भीमाय प्रोत्साहनं ददाति।