ततः सत्यान्विता सत्यवती भीष्मं धर्मात्मानं प्राञ्जलिं स्थितमिदं वचनमुवाच— "भारतश्रेष्ठ! त्वं खलु कुलस्य ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च; यथा पितुर्वचनं समाचरस्येव, तथा ममापि वाक्यमनुपालय, पापरहित!" "तव प्रियतमो भ्राता कनिष्ठः, स बाल एव स्वर्गं गतः, भारतसिंह! अत्र काशिराजपुत्रस्य द्वे भार्ये, रूपयौवनसम्पन्ने, सन्तानकामे च स्थिते। वंशपरम्परायाः परिपालनाय एष धर्मः श्रेष्ठः—एतयोः सह धर्मविहितमाचरितव्यं, ममाज्ञया।" भीष्मः प्रणम्य प्रत्युवाच— "जननि! त्वया परमधर्मः निर्दोषतया निर्दिष्टः; मम प्रतिज्ञापि त्वयैव विदिता। अमृतत्वाय वा त्रैलोक्यलाभाय वा प्राणान् जह्याम्, किन्तु सत्यं कदापि न परित्यजामि। धर्मज्ञे त्वां वेद्मि, सत्यनिष्ठां वीर्यसम्पन्नां च; इच्छेत् त्वं, त्रैलोक्यमपि सृजेतुमर्हसि, नृपश्रेष्ठे।" "एवं कुर्यात् यथा वंशो धर्मश्च न नश्येत्, मित्राणि च तुष्टिमाप्नुयुः। त्वमेव ज्येष्ठोऽस्माकं वंशस्य, सर्वोच्चमानश्च तव; वंशवृद्धये योग्यं साधनं ब्रूहि। स्त्रियः कुलस्य गूढतमं रहस्यं धारयन्ति, बहुविधान् कलान् प्रयुञ्जते च।" "सत्यवति! धर्मं चिन्तय सत्यनिष्ठे! यथा न सत्यं परित्यजामि, न च वंशः क्षीयते।" एवमुक्त्वा, सत्यवती लज्जास्मितयुक्तया मधुरया वाचा भीष्ममूचिवान्— "यथार्थमुक्तं त्वया, महाबाहो भारत! त्वय्याश्रित्य वक्ष्यामि वंशस्य हिताय। दुःखकालेऽयं धर्मो न वक्तव्यस्ते; त्वमेव अस्माकं धर्मः, सत्यं, परमाश्रयश्च।" "यद्यद्वदसि, तत्कर्तव्यमस्माभिः—एष मे निश्चयः। मम सत्यं शृणु, ततः यथोचितं कुरु। धर्मार्थसमन्वितं हितमिदं वचः शृणु। गूढं यदुक्तं न प्रकाश्यं, किन्तु त्वमेव वासोः नाम्ना राजानं शृणुतः।" "कदाचित् वासोः श्वेतपत्न्या मत्स्ययोनेरहं जातास्मि; मातरं मत्स्यग्रहकुलेन जलात् गृहीत्वा धर्मनिष्ठेन मत्स्यपालकः स्वगृहं नीतवान्, स्वकन्यायाः रूपेण मां पालयामास। स धर्मात्मा धर्मपुत्रत्वेन मे पिता बभूव।" "कदाचित् तत्रैव तरुण्यां काले नौकायां स्थितास्मि पितुः कृते। तदा महर्षिः पराशरः, धर्मविदां श्रेष्ठः, यमुनां तीर्तुमिच्छन्, तत्र आगतः। अहं नौकया तं तीर्तयन्ती, स मां समीपमुपेत्य सुमधुरं कामसंयुक्तं वाक्यमुवाच; जन्मवंशं च मे न्यवेदयत्— 'त्वं मत्स्यग्रहकन्येति नास्ति।'" "शापभीत्या पितृभीत्या च, भारत, दुःसाध्यान् वरान् याच्यमानापि तं न निवर्तयितुं शक्ता। तदा तीरपर्यन्तेषु यमुनायाः, दीप्ताग्निसमानान् मुनीन् दृष्टवती।" "पूर्वतः युवा सूर्यः स्फुरन् आसीत्, येन रक्ताम्बरधारिणी नभः विस्तारमिव समुपजातम्। तत्रैव मया उक्ते सति, स महान् सत्यव्रतः पराशरः तत्रैव यमुनाद्वीपे तिमिरं ससर्ज।" "स वीर्येण मां, युवतीं, वशे कृत्वा, जगदन्धकारेण आच्छाद्य, नौकायामिव, भारत, स्ववशं नीतवान्। मम पूर्वं मत्स्यगन्धो घनः आसीत्, स च मे दारुणः; किन्तु स मुनिः तं गन्धं हृत्वा दिव्यं गन्धं दत्तवान्।" "ततो मुनिना गर्भधारणायां मया कृतायां स उक्तवान्— 'अस्मिन्नेव द्वीपे त्वं कन्या स्थास्यसि।' स मुनिः मे नित्यकन्यत्वं दत्तवान्; तस्य महात्मनः तेजसा विस्मिता क्लिष्टा चास्मि।" "विस्मिता दुःखिता च सन्ती, आत्मानं तस्मै समर्पितवती; स तुष्टः पराशरः द्वीपे पुत्रं ससर्ज। स पराशरपुत्रो महायोगी महर्षिश्च जातः; द्वैपायनः नाम कन्यायाः सुतः।" "स भाग्यशाली मुनिः चतुर्वेदान् तपसा व्यभजत्; व्यासशब्देन लोके प्रसिद्धः, कृष्णवर्णत्वात् कृष्णश्चाभवत्।" "सत्यनिष्ठः, जितेन्द्रियः, तपस्वी, पापरहितश्च, स क्षणेन जातः, ततः पित्रा सह गच्छन् अन्तर्हितः।" "स मया च त्वया च, तेजस्विन्, निश्चितः, भ्रातुः क्षेत्रेषु सन्तानोत्पत्तये। स तत्र मम उक्तवान्— 'क्लेशे मां स्मर।' तं स्मरिष्यामि, महाबाहो भीष्म, यदि त्वमिच्छसि।" "तव अनुमत्यैव, स महातपाः निश्चितं विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयेत्।" एवमुक्ते महर्षेः नाम्नि, भीष्मः प्राञ्जलिः प्रणम्य जगाद— "त्वं काले च देशे च यथोचितं वेत्सि; यथाभिलषितं क्रियताम्।" "कार्यस्य कार्यसंबन्धः, धर्मस्य धर्मसंबन्धः, कामस्य कामसंबन्धः, तेषां च विपरीतं पृथक्।" "यो बुद्ध्या विचिन्त्य निश्चयं करोति, स एव प्राज्ञः; एष धर्मयुक्तं कुलस्य च हितकरम्।" "यदुक्तं त्वया, अस्माकं हिताय, अतिशयेन मे रोचते।