तत् तत्र तं ब्राह्मणं जर्जरं चाक्षुषहीनं च दृष्ट्वा, तैः क्रूरहृदया गृहस्थानि प्रतिनिवृत्ताः—“किं वयं नेत्रहीनं वृद्धं च पुरुषं पालयेम?” इति चिन्तयन्तः। स ब्राह्मणः तु दैवयोगेन तटे पतितः सलिलप्रवाहेन वह्यमानः, अनेकानि देशान्यतिक्रम्य प्रविष्टः, यद्यपि सः अन्ध एव। तत्र धर्मज्ञेषु श्रेष्ठः राजा बली तम् आप्लुतं सलिले, प्रवाहेन समीपं नीतं, दृष्ट्वा धर्मवित् सत्त्ववान् बली तं ब्राह्मणं गृहीत्वा, तस्य वृत्तान्तं विज्ञाय, पुत्रार्थं तस्मै वरं दत्तवान्, हे भरतर्षभ। स तं मुनिं पूज्य विश्रान्तं कृत्वा, स राजर्षिः सान्त्वयन् उवाच—“भगवन्, भवतः कृपया, धर्मार्थविशारदासु मम भार्यासु, पुत्रान् जनय, यशस्विन्।” एवमुक्तः स तेजस्वी मुनिः “एवमस्तु” इत्युक्त्वा, राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां तस्मै ब्राह्मणाय प्रेषितवान्। तत्र धर्मात्मा मुनिः सुदेष्णायाम् एकादश पुत्रान् उत्पादितवान्—तत्र काक्षीवादादयः, किन्तु शूद्र्याः गर्भे एव तेषां जन्म जातम्। सर्वान् तान् पुत्रान् काक्षीवादादीन् दृष्ट्वा, राजा मुनिं पप्रच्छ—“एते मम पुत्रा वा?” महर्षिः प्रत्युवाच—“न, एते तव न सन्ति। काक्षीवादादयः मया शूद्र्याः गर्भे जाताः।” “माम् अन्धं वृद्धं च दृष्ट्वा, तव भार्या सुदेष्णा मां मूढा अवज्ञाय, शूद्रीं परिचारिकां मम उपस्थापयत्।” इति मुनिना निगदितम्। ततः बली पुनः तं महर्षिं तुष्टुम् इच्छन्, स्वाम् एव भार्यां सुदेष्णां तस्मै प्रेषितवान्। स मुनिः राज्ञ्याः अङ्गानि स्पृशन्, “सूर्यतेजसा दीप्तान् पुत्रान् लप्स्यसे” इत्युक्तवान्। तस्याः पुत्राः अङ्गः, वङ्गः, कलिङ्गः, पुण्ड्रः, सुह्मश्च—एते भविष्यन्ति; तेषां नामभिः एव तेषां देशाः प्रसिद्धाः। अङ्गस्य देशः अङ्ग इति, वङ्गस्य वङ्ग इत्युच्यते, कलिङ्गस्य क्षेत्रं कलिङ्ग इति प्रसिद्धम्। पुण्ड्रस्य पुण्ड्रदेशः, सुह्मस्य सुह्म इति ख्यातम्। एवं बलेः वंशः, महर्षिजातः, कीर्तिम् अवाप। एवं पृथिव्यां अन्ये अपि महाबलिनः क्षत्रियाः ब्राह्मणैः उत्पादिताः, ते परमधर्मविदः, महाबलपराक्रमसम्पन्नाः। एतत् श्रुत्वा, मातः, त्वम् अपि यथेष्टं कर्तुं अर्हसि। अथ अहम् अद्य भरतवंशस्य प्रवरसंभारकारणं कथयिष्यामि; मातः, शृणु। धर्मज्ञः ब्राह्मणः, धनसमेतः, आहूयताम्, यः विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे सन्ततिं जनयेत्। भीष्मस्य धर्मार्थयुक्तं वचनं श्रुत्वा, माता सत्यवती पुनः भीष्मं प्रत्युवाच। औचथ्यस्य यः प्रसङ्गः, अङ्गस्य च यत् दृष्टान्तरूपं कृतम्, एष धर्मः पुरातनः प्रमाणम्; अद्य एव कर्तव्यकालः। त्वं, हे भरतश्रेष्ठ, ज्येष्ठः असि, पितुर्वचनं यथा शुश्रूषसि, तथैव मम वचनं पालय, पापमुक्त। मम पुत्रः, तव अनुजः, प्रियतमः, बाल एव स्वर्गं गतः, हे भरतर्षभ। एते काशिराजपुत्र्याः द्वे भार्ये, रूपयौवनसम्पन्ने, पुत्रकामे च। एवं वंशस्य प्रवृत्त्यर्थं, धर्मस्य चोत्तमं विदित्वा, मम आज्ञया त्वया कर्तव्यम्। माता, त्वया परमो धर्मः उक्तः, सन्देहः नास्ति; मम प्रतिज्ञा अपि त्वया ज्ञायते। अमृतत्वस्य वा त्रिलोक्यस्य वा प्राप्त्यर्थं, अहम् आत्मानं त्यजेयम्, न तु सत्यं कदापि। त्वाम् अहं धर्मिष्ठां, सत्यपरां, वीर्ययुक्तां च जानामि; इच्छसि चेत्, त्रिलोक्यं अपि साधयितुं समर्था असि। त्वया एव कर्तव्यम्, यथा वंशो धर्मश्च न नश्येताम्, मित्राणि च प्रमुद्यन्ते। त्वं एव ज्येष्ठः, सर्वोत्तमानां पूजां त्वयि एव स्थापिता; वंशस्य प्रवृत्त्यर्थं यथोचितं साधनं त्वया उद्घोषयितव्यम्। स्त्रियः नित्यं कुलस्य गूढानि रहस्यानि धारयन्ति, बहुशिल्पैश्च पुरुषान् वशं नयन्ति। हे सत्यवते, धर्मं चिन्तय, सत्यनिष्ठा भव, यथा न सत्यं त्यजामि, न च वंशो नश्यति। ततः सत्यवती, लज्जया स्मितयुक्तया च वाचा, भीष्मं प्रत्युवाच। “यत् त्वया उक्तं, तत् सर्वं सत्यं, महाबाहो भरत; त्वयि विश्वास्य, वंशस्य हितार्थं वदामि। आपत्तिकाले एष धर्मः तुभ्यं न प्रकाशनीयः; त्वमेव हि अस्माकं धर्मः, त्वं सत्यं, त्वं परायणम्। यत् त्वया उक्तं, तत् अस्माभिः कर्तव्यम्—एष मम निश्चयः; तस्मात् मम सत्यं शृणु, यदनन्तरं कर्तव्यम्। भीष्म, मम वचनानि शृणु, या धर्मार्थसमन्वितानि हितानि च। रहस्यं यत् उक्तं, तत् न प्रकाशयितव्यम्; तु त्वया वासोर्नाम्नः राज्ञः वृत्तान्तः श्रुतः, हे भरतश्रेष्ठ। कदाचित् तस्य श्वेत्याः पत्न्याः गर्भे मत्स्यरूपेण अहम् आसीत्; मम जननी मत्स्यग्राहकेन जलात् उद्धृत्य गृहं नीत्वा, धर्मिष्ठः सः मत्स्यग्राही पितरं मम चकार। धर्मार्थं स धर्मज्ञः पित्रा नौका धारिता; कदाचित्, यौवनसम्पन्ना सती, अहम् तत्र नौकायाम् अगच्छम्। तत्र धर्मविदां श्रेष्ठः, महान् ऋषिः पराशरः, तां नौकां गङ्गायाः तीरात् यमुनायाः पारगमनाय आगतः।