सः पतिः स्वपत्नीं प्रति, या तस्य प्रतिकूलभाविनी आसीत्, समुपलभ्य पप्रच्छ—"त्वं मां किमर्थं अवमन्यसे?" तदा सा भार्या, दुःखेन सदा पीडिता, प्रत्युवाच—"महान् तपस्वी त्वं, तव चान्धपुत्रस्य सहवासं दातुं न शक्नोमि; अहं सदा क्लेशेन पीडिता, एतत् सहनं मम न शक्यम्।" तस्याः वचनानि श्रुत्वा, सः मुनिः क्रोधेन परिपूर्णः, प्रतिकूलभाविनीं तां भार्यां पुत्रसहितां सम्बोध्य उवाच—"हे ब्राह्मणि, त्वया यत् दत्तं धनं तदहं न इच्छामि, यतः तद्विषादहेतुः। यथेष्टं कुरु, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, यथा पूर्वं न त्वां धारयिष्यामि।" ततः सः मुनिः पुनरुवाच—"स्त्रियाः एकः एव पतिः जीवनपर्यन्तं शरणं; स जीवेत् वा म्रियेत वा, सा अन्यं पुरुषं न अन्विच्छेत्। यदि स्त्री अन्यं पुरुषं गच्छेत्, तदा सा निश्चितं तेन सह विवाहिता भविष्यति; अद्यतः पतिहीनानां स्त्रीणां तु पापं भविष्यति। अपि च, सर्वधनसम्पन्नाः स्युः, तासां भोगाः निष्फलाः स्युः; लज्जा च निन्दा च तासां सदा वर्तेताम्।" एवं उक्त्वा, तस्याः ब्राह्मण्याः कोपः महान् अभवत्; सा उवाच—"एषः पुत्रः गङ्गायाम् नीयताम्।" लोभमोहाभिभूताः तस्याः पुत्राः, गौतममुख्याः, तम् अन्धं बध्वा, काष्ठनौकायाम् स्थाप्य, गङ्गायां क्षिप्तवन्तः। "किमर्थं वयम् अनेन अन्धेन वृद्धेन च मनुष्येण भारं धारयेम?" इति चिन्तयन्तः ते क्रूराः गृहं प्रत्यागच्छन्। ततः सः ब्राह्मणः, यदृच्छया तस्यां नौकायां प्रवहमानः, अन्धत्वेन अपि, अनेकेषु देशेषु विचरन् गतवान्। तत्र धर्मविदां श्रेष्ठः राजा बली, तम् अप्सु निमग्नं वह्निना समीपं नीतं दृष्ट्वा, धर्मात्मा सत्त्ववान् च सन्, तम् आलम्ब्य, तस्य वृत्तान्तं ज्ञात्वा, पुत्रार्थं तस्मै वरं दत्तवान्, हे भारतश्रेष्ठ। मुनिं पूज्य, विश्राम्य च, स राजर्षिः तम् उवाच—"भगवन्, धर्मार्थकुशलासु मम भार्यासु पुत्रार्थं सुतान् जनयस्व।" तेन प्रकारेण सः मुनिः "एवं भवतु" इत्युक्त्वा, राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां मुनये प्रेषितवान्। तस्यां सुदेष्णायां धर्मज्ञः स मुनिः एकादश पुत्रान् उत्पादितवान्, काक्षीवत्प्रमुखान्, किन्तु शूद्र्याः गर्भे। तान् सर्वान् पुत्रान् काक्षीवतादीन् दृष्ट्वा, राजा भारत, मुनिं पप्रच्छ—"एते मम पुत्राः किम्?" स मुनिः प्रत्युवाच—"न, एते तव न सन्ति; काक्षीवत्प्रमुखाः मया शूद्र्याः गर्भे जाताः। मां अन्धं वृद्धं च दृष्ट्वा, तव पत्नी सुदेष्णा, मां अवज्ञाय, स्वां शूद्रीं दायिकां मम समीपे प्रेषितवती।" ततः बली पुनः मुनिं तोषयितुं, स्वां भार्यां सुदेष्णां तस्य समीपं प्रेषितवान्। स मुनिः रत्नवत्स्पर्शं कृत्वा उवाच—"त्वं सूर्यतेजसा युक्तान् पुत्रान् लप्स्यसे।" "अङ्गः, वङ्गः, कलिङ्गः, पुण्ड्रः, सुह्मः च तव पुत्राः भविष्यन्ति; तेषां नामानि राष्ट्राणि प्रसिद्धानि पृथिव्याम्।" अङ्गस्य अङ्गदेशः, वङ्गस्य वङ्गदेशः, कलिङ्गस्य कलिङ्गदेशः, पुण्ड्रस्य पुण्ड्रदेशः, सुह्मस्य सुह्मदेशः प्रसिद्धः अभवत्। एवं बलेः वंशः, महर्षेर्जातः, ख्यातिमभजत्। एवं पृथिव्याम् अन्येऽपि महाबलिनः धनुष्मन्तः क्षत्रियाः ब्राह्मणैः जाताः, परमधर्मविदः, महाबलपराक्रमसम्पन्नाश्च। एतद्वृत्तान्तं श्रुत्वा, मातः, त्वमपि यथेष्टं कर्तुमर्हसि। अहं तु भारतवंशस्य प्रवृद्धिकारणम् अद्य कथयिष्यामि; मातः, शृणु। धर्मज्ञः ब्राह्मणः, यो वित्तसम्पन्नः, विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे सुतोत्पत्त्यर्थं आमन्त्र्यताम्। भीष्मस्य धर्मार्थयुक्तं वचनं श्रुत्वा, माता सत्यवती भीष्मं पुनरपि उवाच—"औचथ्यस्य यदुदाहरणं, अङ्गस्य च यदुक्तं, एषा प्राचीनः परम्परा प्रमाणीकृता; इदानीं कर्मणः समयः।" "त्वं, हे भारत, ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च अस्मिन्सन्ततौ; यथा पितुः वचनं त्वया पालितं, तथा मम अपि वाक्यं पालय, पापरहित। तव भ्राता, मम प्रियतमः, बाल एव स्वर्गं गतः, हे भारतश्रेष्ठ। एते काशिराजपुत्रस्य द्वे भार्ये, रूपयौवनसम्पन्ने, पुत्रकामे च। कुलवृद्ध्यर्थं एतत् परमं धर्मं विज्ञाय, त्वं मम आदेशानुसारं एतेन सह आचर, धर्मस्य हेतोः।" भीष्मः प्रत्युवाच—"मातः, त्वया परमं धर्मं निर्दोषं प्रोक्तम्; मम च व्रतं त्वया ज्ञातम्। अमरत्वस्य, त्रैलोक्यलाभस्य वा कृते, अहं प्राणान् सञ्जह्याम्, न तु सत्यं कदाचित्। त्वां धर्मिष्ठां, सत्यपरां, वीर्यसम्पन्नां च जानामि; इच्छसि चेत्, त्रयाणि लोकानि अपि सृजेत्, हे नृपश्रेष्ठ।" "एवं कुर्यात् यथा वंशः धर्मश्च न नश्येत्, मित्राणि च प्रमुद्येरन्। त्वमेव ज्येष्ठः, उच्चतमं मानं तव; त्वं एव अस्माकं कुलवृद्ध्यर्थं यथोचितं साधनं निर्दिश। स्त्रियः सदा कुलस्य गूढतमं रहस्यं धारयन्ति, नानाविधान् उपायान् पुरुषान् वशयन्ति च।