तदा बृहस्पतेः वीर्यं सहसा भूमौ पतितम्। तं वीर्यं पतितं दृष्ट्वा बृहस्पतिः क्रोधसंयुतः स उत्तममतेः पुत्रं गर्भस्थं शप्तवान्। स देवर्षिः उचथ्यस्य पुत्रं गर्भे तिष्ठन्तं निगृह्य प्राह—"सर्वभूतानि यदा मां कामयन्ते, तदा त्वं मां प्रतियासीः।" एवं उक्त्वा, तस्मात् शापात् त्वं दीर्घतमसः नाम्ना दीर्घकाले तमसि पतिष्यसि। तेन शापेन स ऋषिः दीर्घतमाः इति प्रसिद्धः जातः। स दीर्घतमाः जन्मना अन्धः अपि वेदवित् बुद्धिमान् बृहस्पतेः तेजसा युक्तः आसीत्। स ज्ञानबलात् भार्यां प्राप्तवान्। स ब्राह्मणकन्यां प्रद्वेषीं नाम रूपवतीं युवतीं भार्यां कृत्वा, गौतमादीन् पुत्रान् उत्पादितवान्। एवं उचथ्यवंशवृद्धये धर्मात्मा महात्मा वेदवेदाङ्गविद् स ऋषिः अभवत्। सौरभेयेन उपदिष्टं पशुधर्मं सम्यक् अधीत्य, श्रद्धया समन्वितः संशयवर्जितः तानि धर्मान् आचरितुम् आरब्धवान्। किञ्चित्काले, तं ऋषिं धर्मातिक्रमं कुर्वाणं दृष्ट्वा, तत्र आश्रमे निवसन्तः श्रेष्ठाः ऋषयः कोपमोहाभिभूताः सर्वे क्रुद्धाः अभवन्। ते परस्परं ऊचुः—"एष धर्ममर्यादां लंघितवान्, न अस्य आश्रमे वासयोग्यः। अतः सर्वे वयं एनं पापिनं परित्यजामः।" एवं दीर्घतमसं ऋषिं चर्चयन्तः, तस्य भार्यापि पुत्रलाभेन अप्यसन्तुष्टा अभवत्। तदा पतिः स्वद्वेषिण्यै भार्यायै प्राह—"कस्मात् मां द्वेषयसि?" सा प्राह—"महातपस्विनं त्वां च अन्धं पुत्रं च अहं पोषयितुं न शक्नोमि; सदा क्लेशेन पीडिता अस्मि, न च सहनं शक्नोमि।" तस्याः वचनं श्रुत्वा, स ऋषिः कोपाविष्टः स्वद्वेषिण्यै पुत्रसहितायै भार्यायै प्रोवाच—"ब्राह्मणि, यत् त्वया दत्तं वित्तं, तन्नाहं इच्छामि, दुःखहेतुत्वात्।" सा प्राह—"यथेष्टं कुरु, ब्राह्मणश्रेष्ठ; पूर्ववत् त्वां न पोषयिष्यामि।" ततः स ऋषिः उक्तवान्—"स्त्रियाः एक एव पतिः नाथः जीवन्तस्य वा मृतस्य वा; अन्यं न पुरुषं गन्तव्या। यदि स्त्री अन्यं उपगच्छति, नूनं तेन सह विवाहिता भविष्यति; अद्यप्रभृति पतिहीनानां स्त्रीणां पापं भविष्यति।" "यद्यपि सर्वं वित्तं लभेरन्, तेषां भोगाः व्यर्थाः स्युः; लज्जा च निन्दा च नित्यं तासां स्यान्निवसति।" इति श्रुत्वा, सा ब्राह्मणी कोपात् उक्तवती—"अयं पुत्रः गङ्गायाम् नीयताम्।" लोभमोहाभिभूताः तस्याः पुत्राः गौतमपुरोगमाः तम् ऋषिं बद्ध्वा प्लवे स्थापयित्वा गङ्गायां क्षिप्तवन्तः। "अन्धं वृद्धं च अस्माकं किं पोषयिष्यामः?" इति चिन्तयित्वा, ते निर्दयाः गृहान् प्रत्यागच्छन्। तदा स ब्राह्मणः अन्धः प्लवे सम्प्रवहमानः अनेकदेशान् अतीत्य प्रवहमानः। तत्र धर्मज्ञेषु श्रेष्ठः राजा बली तम् जलमग्नं प्लवे वह्यमानं दृष्ट्वा, धर्मात्मा वीर्यवान् बली तम् गृहीत्वा, तस्य वृत्तान्तं विज्ञाय, पुत्रार्थं तस्मै वरं दत्तवान्। स तं ऋषिं पूजयित्वा विश्रान्तिं दत्वा, स राजर्षिः उवाच—"भाग्यवन्तमः त्वं, धर्मार्थकुशलासु मम भार्यासु पुत्रार्थं सुतान् जनय।" इति। तेन उक्तः स तेजस्वी ऋषिः "एवमस्तु" इति प्रत्युवाच। ततः राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां तं ऋषिं प्रति प्रेषितवान्। स धर्मात्मा ऋषिः सुदेष्णायां काक्षीवदादीन् एकादश पुत्रान् अजनि, किंतु शूद्र्यां गर्भिण्यां। तान् काक्षीवदादीन् पुत्रान् दृष्ट्वा, राजा ऋषिं पप्रच्छ—"एते मम पुत्राः किल?" इति। स महर्षिः प्रत्युवाच—"न, एते तव न सन्ति; काक्षीवदादयः मया शूद्र्यां जाताः।" "मां अन्धं वृद्धं च दृष्ट्वा, तव भार्या सुदेष्णा मां अवज्ञाय, शूद्रीं दासीं दत्त्वा तस्यां गर्भं स्थापितवती।" इति। ततः बली पुनः तं ऋषिं तुष्टुम् इच्छन्, स्वां भार्यां सुदेष्णां पुनः तस्मै प्रेषितवान्। स ऋषिः रज्याः अङ्गानि स्पृशन् उक्तवान्—"त्वत्तः सूर्यतेजसः पुत्राः भविष्यन्ति।" अङ्गः, वङ्गः, कलिङ्गः, पुण्ड्रः, सुह्मः इति तव पुत्राः भविष्यन्ति; तेषां नाम्ना एव देशाः प्रसिद्धाः। अङ्गस्य अङ्गदेशः, वङ्गस्य वङ्गदेशः, कलिङ्गस्य कलिङ्गदेशः, पुण्ड्रस्य पुण्ड्रदेशः, सुह्मस्य सुह्मदेशः प्रसिद्धः। एवं बलीवंशः महर्षिजातः कीर्तिमान् अभवत्। एवं अन्ये अपि महाबलिनः धनुर्धराः क्षत्रियाः ब्राह्मणात् भूमौ जाताः, परमधर्मज्ञाः बलेन विक्रमेण च युक्ताः। एतद् श्रुत्वा, मातः, त्वमपि यथेष्टं कर्तुं अर्हसि। अथाहं भरतवंशवृद्धेः कारणं कथयिष्यामि; मातः, शृणु। धर्मवित् ब्राह्मणः धनसम्पन्नः आह्वेयः, यः विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रेषु सन्ततिं जनयेत्। भीष्मस्य धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, सत्यवती पुनः भीष्मं प्राह। "यथा औचथ्यस्य वृत्तान्तः, यथा अङ्गस्य अपि दृष्टान्तः, एवं एष प्राचीनः धर्मः प्रमाणमस्ति; इदानीं कर्तव्योऽयं धर्मः।