बृहस्पतिः तेजस्वी, उचथ्यस्य अनुजः, देवानां पुरोहितश्च, ममताम् अभिलषितवान्। तदा ममता, स्वस्य देवरं बृहस्पतिम् उवाच—"अहं गर्भिणी, तव ज्येष्ठभ्राता मया सह संयुक्तः।" पुनः सा बृहस्पतिम् अवदत्—"उचथ्यस्यायं महात्मा गर्भे मम स्थितः; अत्रैव षडङ्गवेदविद्यां पठति, भगवन्। तव वीर्यं नित्यं सत्यं, द्वयोः च गर्भोत्पत्तिः न भवति; अतः त्वं अद्य त्यज।" एवं उक्तः बृहस्पतिः, बुद्धिसम्पन्नः, तस्याः निवृत्त्यर्थं प्रयत्नं कृत्वापि, कामेन निवारितुं न शशाक। ततः स कामवशाद् अनिच्छन्त्याः ममतायाः सह संयोगं चकार; तस्मिन् काले तस्य वीर्यस्य निष्क्रान्तौ गर्भस्थः बालः वाक्यम् अभाषत—"भगवन्, कामात् कर्म मा कुरु; द्वयोः अत्र गर्भः न सिध्यति। अल्पं स्थानं, अहं च पूर्वं प्राप्तः। तव वीर्यं नित्यं सत्यं, हिंसा न कर्तव्या।" एवं गर्भस्थबालस्य वचनं न श्रुत्वा, बृहस्पतिः पुनः ममतायाः सह संयोगं चकार। तदा गर्भस्थः मुनिः वीर्यपथं पादाभ्यां रुद्धवान्, तेन तद्बीजं मार्गं न प्राप्य, भूमौ पतितम्। तद्बीजं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, बृहस्पतिः कोपसमन्वितः, गर्भस्थबालं शशाप—"सर्वे प्रजाः मां इच्छन्ति, त्वं तु विपरीतम् आचरः। तस्मात् अन्धकारे दीर्घं प्रविश्यसि।" तस्य शापात् स बालः दीर्घतमाः इति नाम्ना जातः। दीर्घतमाः जन्मतः अन्धः, परन्तु वेदवेदाङ्गविद्, बृहस्पतेः तेजसा युक्तः, ज्ञानबलात् भार्यां प्राप्तवान्। सः प्रद्वेषिनीं नाम ब्राह्मणकन्यां रूपवतीं विवाह्य, गौतमादीन् पुत्रान् उत्पादितवान्। एवं उचथ्यवंशवृद्ध्यर्थं धर्मात्मा महर्षिः वेदवेदाङ्गविद् उत्पन्नः। सः सुरभेः पुत्रात् गोब्राह्मणधर्मं सम्यक् अधीत्य, श्रद्धया युक्तः, संशयवर्जितः, तदधर्मं आचरितुम् आरब्धवान्। तदा तस्मिन् धर्मातिक्रमं दृष्ट्वा, तत्राश्रमे वसन्तः महर्षयः कोपमोहसमन्विताः, सर्वे क्रुद्धाः अभवन्। "एष धर्मं लंघितवान्; नायं आश्रमे वसनीयः। अतः एष पापात्मा त्याज्यः," इति परस्परं उक्तवन्तः। तस्मिन् दीर्घतमसि एवं चर्चायाम्, तस्य भार्या पुत्रलाभात् तस्मिन् तस्मिन्नपि तुष्टा नाभूत्। तदा पतिः अस्याः प्रतिकूलायाः भार्यायाः उवाच—"किमर्थं मां द्वेषयसि?" सा चोक्तवती—"अहं तव अन्धपुत्रेण सह तपस्विनं भर्तारं पोषयितुं न शक्नोमि; दुःखेन पीडिता सदा, न सहिष्णु।" एवं श्रुत्वा, स ऋषिः कोपसमन्वितः, प्रतिकूलायै भार्यायै पुत्रसहितायै उवाच—"ब्राह्मणि, यद् धनं त्वया दत्तं, तद् दुःखहेतुत्वात् न इच्छामि।" सा चोक्तवती—"यथेष्टं कुरु, विप्रश्रेष्ठ; यथापूर्वं तव पालनं न करिष्यामि।" तदा सः उवाच—"स्त्रियाः एकः एव पतिः शरणं, मृतो वा जीवन् वा; अन्यं न गच्छेत्। यदि सा अन्यं गच्छति, तदा साक्षात् तस्य भार्या भविष्यति; अद्यप्रभृति पतिविहीनानां स्त्रीणां पापं स्यात्।" "सर्वधनसम्पन्नाः अपि स्त्रियः, तेषां भोगाः निष्फलाः स्युः; लज्जा च निन्दा च तासां नित्यं स्यात्।" एतद्वचनं श्रुत्वा, सा ब्राह्मणी क्रोधात् उक्तवती—"एषः पुत्रः गङ्गायां नीयताम्।" लोभमोहवशात्, गौतममुख्याः पुत्राः तं बद्ध्वा, तं तन्त्रीकृत्य, प्लवपर्यन्तं स्थाप्य, गङ्गायां विसृष्टवन्तः। "किं वयम् अन्धं वृद्धं च पोषयेम?" इति चिन्तयित्वा, ते क्रूराः गृहान् प्रतिनिवृत्ताः। ततः स ब्राह्मणः, प्लवे उपविष्टः, अन्धत्वेन, आप्लुतः, बहून् देशान् अतीत्य, प्रवहमानः गतवान्। तत्र धर्मज्ञः सत्यवीर्यः बली नाम राजा, तं जलमग्नं समीपं प्रवाहितं दृष्ट्वा, तं गृहीत्वा, तस्य वृत्तान्तं ज्ञात्वा, पुत्रार्थं तस्मै वरं दातुम् अर्हति स्म। स राजर्षिः तम् अर्चयित्वा, विश्राम्य, उवाच—"भगवन्, पुत्रार्थं धर्मार्थकुशलासु भार्यासु पुत्रान् जनय।" तेनोक्तः स तेजस्वी मुनिः, "एवं भवतु" इति। राजा स्वपत्नीं सुदेष्णां मुनये प्रेषयामास। स धर्मात्मा मुनिः सुदेष्णायाम्, काक्षीवदादीन् एकादश पुत्रान्, शूद्र्यां तु गर्भिण्यां, उत्पादितवान्। तान् सर्वान् पुत्रान् काक्षीवदादीन् दृष्ट्वा, राजा मुनिम् उवाच—"एते मम पुत्राः किल?" महर्षिः प्रत्युवाच—"न, एते तव न सन्ति; काक्षीवदादयः मया शूद्र्यां जाताः।" "माम् अन्धं वृद्धं च दृष्ट्वा, तव भार्या सुदेष्णा, मोहात् माम् अवज्ञाय, शूद्रीं परिचारिकाम् उपनीय, तस्यां मया पुत्राः जाताः।" एवं, महर्षेः दीर्घतमसः अद्भुतकर्मणः, गर्भे एव विद्वांसः, जन्मतः अन्धः, परन्तु वेदवेदाङ्गविद्, धर्मात्मा, स्वकर्मणा उचथ्यवंशस्य वृद्धिः अभवत्।