सूर्यः स्वदीप्तिं परित्यजेत्, धूमकेतुः स्वतपः त्यजेत्, शब्दः व्योम्नः वियच्छेद्, शशाङ्कः स्वशीतलांशुं परित्यजेत्—एवं सम्भवति चेत् अपि, अहं सत्यं कदापि न परित्यजामि। इन्द्रः स्ववीर्यं त्यजेत्, धर्मराजः स्वधर्मं परित्यजेत्, तथापि अहं सत्यत्यागं कदापि न संकल्पये। यद्यपि इमे लोकाः विनश्येयुः, अमृतत्वस्य वा हेतोः, त्रैलोक्यस्य वा सम्पदर्थं, अहं अन्यथा न करिष्यामि। एवं सत्यनिष्ठया युक्तेन महात्मना पुत्रेण समुद्धिष्टा सत्यवती भीष्ममिदं वचः अब्रवीत्—"जानामि त्वां सत्ये स्थितं, सत्यधृतः त्वं महाबलः; इच्छेत् चेत् त्वं स्वबलात् त्रीन् लोकान् अपि सृजेत्। जानामि एषः सत्योक्तः, मम हेतोः यः उक्तवानसि; परं आपदधर्मं चिन्तयित्वा, पितृभारं वह। यथा कुलधर्मो न लुप्येत, मित्राणि च हृष्येयुः, तथा कुरु, रिपुतापन। स्वस्य हिताय, मम च प्रीतये, हे भारत, इति सा दुःखिता, पुत्रकाङ्क्षिणी, धर्मविरुद्धं वाक्यम् उक्तवती, तदा भीष्मः पुनः इदं वचनम् अब्रवीत्—"राज्ञि, धर्मं पश्य; सर्वेषां नः निन्दां मा कुरु; क्षत्रियस्य सत्यत्यागः धर्मकर्मणि न प्रशस्यते।" "यथा शंतनुर्वंशः पृथिव्यां अनवच्छिन्नः स्यात्, एवं तव प्राचीं राजधर्मं वदामि, हे राज्ञि। श्रोतव्या सा त्वया, ततः कृत्यं कुरु, आपद्दर्मार्थविशारदैः विप्रैः सह, लोकव्यवहारं च चिन्तयित्वा।" "पूर्वं यदा जमदग्निसुतः रामः पितुः वधं न शशाक, तदा हैहयराजः तेन परशुना हतः। सहस्रशः अर्जुनस्य भुजाः छिन्नाः; तेन कर्मणा, लोकहिताय दुष्करं कृतम्। पुनः सः धनुः गृहीत्वा, महास्त्राणि सृजन्, क्षत्रियान् पुनः पुनः दग्धवान्, रथेन पृथिवीं विजित्य। एवं भर्गवः महात्मा विविधायुधैः, प्राचीनकाले एकविंशतिः वारं पृथिवीं क्षत्रियशून्यां कृतवान्।" "यदा पृथिवी क्षत्रियविहीना अभवत् तदा सर्वतः क्षत्रियस्त्रियः संप्रत्यगच्छन्। तदा वेदविद्भिः ब्राह्मणैः संततिः उत्पादिता, धर्मशास्त्रेषु तद् धर्म्यपुत्रत्वं प्रतिष्ठितम्। धर्मबुद्ध्या युक्ताः ते ब्राह्मणाः ताः स्त्रियः उपगम्य, क्षत्रियाणां पुनर्जन्म जगति अभवत्।" "एवं क्षत्रियवर्गः पुनः प्रवृत्तः। तत्र ते प्राचीनमाख्यानं कथयामि। कश्चित् ऋषिः आसीत् नाम्ना उचथ्यः, तस्य भार्या ममतास्मिन्मह्यः। तस्य अनुजः बृहस्पतिः तेजस्वी, देवानां पुरोहितः, ममतां कामयामास। तदा ममता भ्रातृजायायै ववन्दे—'अहं गर्भिणी, तव ज्येष्ठेन सह संयोगः कृतः।' 'उचथ्यस्य पुत्रः एषः गर्भे अस्ति; सः षडङ्गवेदं अधीयते, भगवन्। तव वीर्यं न व्यर्थं, द्वयोः गर्भः न सम्भवति; अतः अस्मिन्काले त्वं निवर्तितव्यः।'" "एवं उक्तः, बृहस्पतिः उत्तमबुद्धिः अपि, कामवशात् न निवर्तितः। सः कामाभिभूतः, अनिच्छन्त्या तया सह संयुज्य, वीर्यस्रवणकाले गर्भस्थः बालकः अब्रवीत्—'भगवन्, कामान्न कुरु; द्वयोः गर्भः न भविष्यति, अल्पं स्थलं, अहं पूर्वमेव आगतः। तव वीर्यं न व्यर्थं, मा हिंसाः।' तथापि बृहस्पतिः तस्य गर्भस्थस्य वचः न शृण्वन्, ममतायाः संयुज्य, गर्भस्थ ऋषिः तस्य वीर्यस्य मार्गं पादाभ्यां निरुद्धवान्। तद्वीर्यं भूमौ पतितम्।" "तदा बृहस्पतिः क्रुद्धः, वीर्यपातं दृष्ट्वा, गर्भस्थं उचथ्यपुत्रं शशाप—'सर्वे प्रजाः मां इच्छन्ति, त्वं मां प्रतिषेधितवान्। अतः त्वं दीर्घतमसि प्रविश्य, चिरकालं अन्धः भविष्यसि।' तेन शापेन सः दीर्घतमाः नाम्ना जातः।" "दीर्घतमाः जन्मतः अन्धः अपि, वेदविद् बुद्धिमान् बृहस्पतेः तेजसा युक्तः आसीत्। ज्ञानबलात् भार्यां प्राप। सः ब्राह्मणीं युवतीं प्रद्वेषिनीं नाम विवाह्य, गौतमादीन् पुत्रान् उत्पादितवान्। एवं उचथ्यवंशवृद्धये धर्मात्मा महर्षिः वेदवेदाङ्गपारगः अजात। गोरक्षणधर्मं, सौरभेयेन उपदिष्टं धर्मं, श्रद्धया समन्वितः, संशयवर्जितः, सः आचरितवान्।" "ततः तस्य आचरणं दृष्ट्वा, तत्रैव आश्रमे निवसन्तः ऋषयः, क्रोधमोहाभिभूताः, सर्वे चक्रुधुः—'अयं शिष्टाचारं लंघितवान्, अयं आश्रमे न योग्यः; अस्मात् पापात् सर्वे वयम् उत्सृजामः।'" "एवं ते दीर्घतमसं समालोच्य, तस्य भार्या अपि, पुत्रलाभात् अपि, तस्मिन् न तुष्टा।