सत्यवत्याः कृते महर्षेः पुत्रः धर्मधुरंधरः भीष्मः स्नेहेन, “त्वयि महती मे निश्चयिता श्रद्धा, धर्मपालकश्रेष्ठ! तस्मात् त्वां अस्मिन्कर्मणि नियुक्तुं संकल्पयामि। एतत् श्रुत्वा यथोचितं कर्तव्यम्,” इति मातरं श्रावयति। तदा सा पुनः स्नेहसमन्विता वाक्यम् अवोचत्—“पुत्र! तव भ्राता, वीर्यवान् च तुभ्यं प्रियः, अपि च स बाल एव सन् अपत्यान्निर्गतः स्वर्गं गतः, नरश्रेष्ठ! एते काशिराजकन्ये द्वे तव भ्रातुः भार्ये, रूपयौवनसमन्विते, पुत्रकाम्ये च, भारत! ममाज्ञया, महाबाहो, ताभ्यां वंशवृद्धये धर्मेण सुतानुत्पादय। धर्मेणैव राज्यं धारय, धर्मेणैव पत्न्यः गृहाण, न च शंतनवो वंशः लुप्येत,” इति। एवं मातरं बान्धवांश्च तेन संबोधितः स धर्मनिष्ठः भीष्मः धर्मार्थयुक्तं प्रत्युवाच—“न संशयः, मातः, त्वया परमो धर्मः उक्तः। मम च सुतसम्बन्धे परं व्रतम् त्वं जानासि। सति साक्षिणि त्वयि, सत्यवति, यत् दानदक्षिणार्थं मयि कृतं, तत् त्वया ज्ञातमेव। सत्यवते पुनः शपथं ददामि—एष सत्यम्। त्रीन् लोकान्, स्वर्गराज्यमपि, ततोऽपि श्रेष्ठं किमपि, त्यजेयम्; सत्यम् तु कदापि न त्यजेयम्। भूमिः गन्धं वियुज्येत, आपः रसं, अग्निः रूपं, वायुः स्पर्शगुणं, सूर्यः तेजो, धूमकेतुः तापं, शब्दः आकाशात्, चन्द्रमाः शीतांशुं त्यजेत्; इन्द्रः शौर्यं, धर्मराजः धर्मं त्यजेत्; अहम् तु सत्यम् कदापि न त्यजेयम्। संसारः विनश्येत, अमृतत्वार्थं वा, त्रैलोक्यसम्पदर्थं वा, अहं अन्यथा न कुर्याम्। एवं सुतसंपन्नं वचः श्रुत्वा सत्यवती भीष्मं प्राह—“सत्ये तव स्थितिः मया ज्ञायते, धर्मपालक! इच्छसि चेत्, त्वं स्वशक्त्या त्रीन् लोकानपि सृजेत्। एतत् सत्यमेव, यत् त्वया मम कृते उक्तं; परं आपदधर्मं विचिन्त्य पितृभारं वह। वंशधर्मौ न लुप्येतां, मित्राणि च प्रहृष्यन्तु, तदनुसारं कुरु, रिपूनां दर्पनाशन! आत्महिताय, प्रियाय मम, भारत! सा पुत्रशोकविह्वला, धर्मविरुद्धं वचनं वदन्ती, भीष्मः पुनः प्रत्युवाच—“राज्ञि! धर्मं पश्य; सर्वेषां निन्द्यं मा कुरु। क्षत्रियस्य धर्मे सत्यात् विचलनं न प्रशस्यते। शंतनुवंशस्य पृथिव्यां अनवच्छेदाय, पुरातनं राजधर्मं वक्ष्यामि। तद् श्रुत्वा, आपदर्थविद्भिः विप्रैः, अर्थशास्त्रनिपुणैः, लोकाचारविचक्षणैः सह यथोचितं कुरु,” इति। ततः स धर्मज्ञः प्राचीनं इतिहासं प्रवक्तुं आरभते—“जमदग्नेः पुत्रः रामः पितृहत्यां न शशाक सोढुं, तस्मात् हैहयराजः परशुना हतः। तेनार्जुनस्य शतानि भुजाः छिन्नानि, तेन कर्मणा लोके दुष्करं धर्मं कृतम्। पुनः धनुः समादाय महास्त्राणि मुमोच, पुनः पुनः क्षत्रियान् दग्ध्वा, रथेन पृथिवीं विजित्य। एवं विविधैः शस्त्रैः, महात्मा भार्गवः प्राचीनकाले एकविंशतिवारं क्षत्रियहीनाम् पृथिवीं चकार। तदा लोके क्षत्रियशून्ये कृतसति, सर्वतः क्षत्रियस्त्रियः समागच्छन्। ततो ब्राह्मणैः वेदविद्भिः सह संतानः उत्पादितः, शास्त्रेषु एष धर्म्यः सुतः प्रतिपादितः। ते ब्राह्मणाः धर्ममन्तःस्थाप्य, ताः स्त्रियः उपगम्य, क्षत्रियाणां पुनर्जन्म लोके जातम्। एवं क्षत्रियवर्गः पुनः प्रववृते; एतां प्राचीं कथां ते वक्ष्यामि। कश्चन ऋषिः उचथ्यः नाम, तस्य पत्नी ममतासु नाम्ना, मह्यं पूज्यते। उचथ्यस्य अनुजः बृहस्पतिः, तेजस्वी, देवपुरोहितः, ममतायाम् अभिलषितवान्। ममताया बृहस्पतिं प्राह—‘गर्भिण्यहम्, ज्येष्ठभर्त्रा सह संगता। अत्रैव उचथ्यस्य पुत्रः गर्भे स्थितः, षडङ्गवेदं पठति, भगवन्। तव बीजं अव्यभिचारि, द्वयोः गर्भः न सिध्यति; अतः त्वं यथोचितं निवर्तस्व,’ इति। एवमुक्तः, बृहस्पतिः, महाबुद्धिः, कामबलेन निग्रहं न शशाक। ततः स कामवशात् अनिच्छन्त्यां तस्यां संगतः; तस्मिन् सन्दर्शने, गर्भस्थः बालः वाक्यम् अब्रवीत्—‘भो भगवन्! कामात् मा कुरु; द्वयोः गर्भः अत्र न सिध्यति। देशः अल्पः, अहं च पूर्वं प्राप्तः। तव बीजं अव्यभिचारि, मा हिंसां कुरु;’ इत्युक्त्वा गर्भस्थस्य वचः न शुश्राव बृहस्पतिः। स तु तां सुशोभनाक्षीं ममतां उपगम्य, वीर्यनिष्क्रमणं ज्ञात्वा, गर्भस्थः ऋषिः, तस्य वीर्यपथं पादाभ्यां निरुद्धवान्; तेन तद्बीजं स्थानं न प्राप्य अवरुद्धम्।