सप्तवर्षाणि स राजा युवा विचित्रवीर्यः ताभ्यां सह क्रीडन् व्यतीतवान्, किन्तु स क्षयरोगेण पीडितः अभवत्। तस्य मित्राणि च, कुशलवैद्याश्च, यत्नपूर्वकं तस्य आरोग्याय प्रयत्नं अकुर्वन्, तथापि स कौरेयः सूर्यस्यास्तमयवत् यमस्य लोकं प्राप्नोत्। तदा धर्मात्मा गङ्गायाः पुत्रः भीष्मः, शोकविमग्नचित्तः, सम्यक् विचित्रवीर्यस्य सर्वाणि क्रियाकर्माणि विधिवत् अकुर्वन्। भीष्मः सत्यवत्याः आज्ञां निश्चलः शिरसा स्वीकृत्य, ऋत्विजः श्रेष्ठांश्च कुरूणां प्रमुखैः सह, राज्ञः विचित्रवीर्यस्य संस्कारान् सम्यक् समापादयत्। ततो दुःखार्ता, दीनभावा, पुत्रेच्छया संतप्तहृदया सत्यवती, पुत्रस्य तस्य संस्कारान् स्वपुत्रवधूभिः सह कृत्वा, ताः पुत्रवधूः शोकदुःखपीडिताः सान्त्वयन्ती, पितृमातृधर्मयोः सम्यगनुचिन्त्य, भीष्मं वाक्यम् अब्रवीत्। सा रानी शोकसमाकुला दुःखसागरमग्ना इदं भीष्ममूचत्—"त्वयि एव, भीष्म, शान्तनवस्य हविर्दानं, कीर्तिश्च, वंशश्च प्रतिष्ठितः; त्वं धर्मनिष्ठः, कुरुषु प्रसिद्धः। तव भ्राता विचित्रवीर्यः स्वर्गं गतः, धर्मकृत्यं कृत्वा निश्चितं सः स्वर्गं प्राप्तवान्; यथा जीविते सत्यं निश्चयेन, तथा धर्मोऽपि त्वयि नित्यं निश्चलः। त्वं धर्मस्य सारांशं विस्तारं च वेत्सि; विविधशास्त्रेषु, वेदाङ्गेषु च, पारङ्गतः। त्वयि धर्माचरणं, कुलाचारः, विपत्तिषु च विवेकः शुक्राङ्गिरसोः सदृशः दृश्यते। अतः त्वयि महती श्रद्धा मम जाता; धर्मधुरं वहन् त्वं मम वचः शृणु, तदनुसारं कुरु। तव भ्राता वीर्यवान् तव प्रियः च, स बाल एव सन् अपत्यम् अकुर्वन् स्वर्गं गतः। अस्य द्वे भार्ये, काशिराजस्य कन्ये, रूपयौवनसम्पन्ने, पुत्रेच्छया तप्यमाने, अत्र सन्ति। मम आज्ञया, महाबाहो, धर्मानुसारं वंशवृद्ध्यर्थं ताभ्यां पुत्रानुत्पादय। राज्यं स्वीकृत्य धर्मेण भरतान् पालय; धर्मेणैव पत्नीं गृहाण, मा शान्तनववंशः लुप्येत।" एवं मातृमित्रैः चोक्तः स भीष्मः धर्मनिष्ठः, यथोचितं प्रत्युवाच— "न संशयं, मातः, त्वया परमः धर्मः उक्तः; मम अपत्यसम्बन्धे परमव्रतं त्वं जानासि। सत्यवति, यत् तव साक्षात् उपस्थितायाः कन्यायाः मूल्यस्य निमित्तं यत् अभवत्, तदपि त्वं जानासि; पुनः शपथं करोतिस्म—एष सत्यं। त्रयाणि लोकानि, वा देवेश्वर्यं, वा तस्मादपि श्रेष्ठं, सर्वं त्यजेयम्, किन्तु सत्यं कदापि न त्यजामि। पृथिवी गन्धं त्यजेत्, आपः रसं, अग्निः रूपं, वायुः स्पर्शगुणं, सूर्यः प्रकाशं, धूमकेतुः तापं, शब्दः आकाशात् गच्छेत्, शशाङ्कः शीतांशुं त्यजेत्, इन्द्रः शौर्यं, धर्मराजः धर्मं, किन्तु अहं सत्यत्यागं कदापि न करिष्यामि। सर्वे लोकाः विनश्येयुः, अमृतत्वार्थं वा, त्रिलोकसंपदर्थं वा, अन्यथा न करिष्ये।" एवं पुत्रेणोक्त्वा सत्यवती भीष्ममिदं वचनमूचत्—"सत्ये स्थिरत्वं तव मया ज्ञातम्; इच्छेत् चेत् त्वं स्वशक्त्या त्रीन् लोकानपि सृजेत्। एष सत्यं, त्वया यत् उक्तं मम कृते, तदपि जानामि; आपदधर्मं विचिन्त्य पितृवंशभारं वह। यथा वंशो धर्मश्च न नश्येतां, मित्राणि च हृष्येयुः, तथा कुरु। स्वहितार्थं, मम सुखार्थं च, हे भरत, दुःखार्ता पुत्रेच्छया विप्रलपन्ती सा रानी धर्मविरुद्धं वाक्यं प्रब्रुवाणा, भीष्मः पुनरिदं वचनमब्रवीत्—"राज्ञि, धर्मं पश्य; सर्वेषां निन्दां मा कुरु। क्षत्रियस्य धर्मकर्मणि सत्यत्यागः न प्रशंस्यते। शान्तनववंशो भूव्युं न लुप्येत, तस्मात् तुभ्यं प्राचीनं राजधर्मं वक्ष्यामि। शृणु, तत् कृत्वा, विप्रैः सह, ये आपदधर्मार्थकुशलाः, लोकव्यवहारं च पश्यन्ति, तदनुसारं कार्यं कुरु।" "यथा पूर्वं जमदग्नेः पुत्रः रामः पितुः वधं न सहमाणः, हैहयराजं परशुना हत्वा, शतशः अर्जुनस्य बाहून् छित्त्वा, स जगतः कठिनं धर्मकृत्यम् अकुर्वन्। पुनः धनुः गृहित्वा, महास्त्राणि सृजन्, सः क्षत्रियान् पुनः पुनः दग्ध्वा, रथेन पृथिवीं विजित्य, भूरिदक्षिणः भर्गवः विविधशस्त्रैः भूमिं एकविंशति वारं क्षत्रियविहीनां कृतवान्। तदा भूमौ क्षत्रियाभावेन, सर्वतः क्षत्रियस्त्रियः समागच्छन्। तदा वेदविद्भिः ब्राह्मणैः तासां गर्भाधानं कृतम्, धर्मशास्त्रेषु तेषां धर्मतः जाताः पुत्रा इति प्रतिष्ठितम्। धर्मबुद्धयः ते ब्राह्मणाः ताः महिलाः उपगम्य, क्षत्रियपुनर्जन्म जगति अभवत्। पुनः क्षत्रियवर्गः उदितः। इदानीं अहं ते तं प्राचीनं आख्यानं कथयिष्यामि। कश्चन ऋषिः आसीत् नाम्ना उचथ्यः; तस्य भार्या महोपासिता ममताभूत्।