एवं द्वितीयः सभापर्व नाम महाभारतस्य ग्रन्थः, नानाविधवृत्तान्तसमन्वितः, विस्तरेण वर्ण्यते। तत्र पाण्डवानां सभायाः वर्णनं तेषां परिचारकदर्शनं च प्रथमतः प्रतिपाद्यते। ततः सर्वलोकपालानां सभा, या नारदेन देवर्षिणा दृष्टा, विवृता; तत्रैव राजसूययागस्यारम्भः जरासन्धवधश्च कथ्यते। ततो गिरिदुर्गे बद्धानां नृपतीनां श्रीकृष्णेन मोचनं, पाण्डवैश्च दिशाविजयः सम्यक् वर्णितः। ततः राजसूये समागतानां नृपतीनां महादानेनोपयानां समर्पणं, तत्रैवार्घ्यविवादः शिशुपालवधश्च संप्रकाश्यते। यज्ञसमये तदद्भुतवैभवं दृष्ट्वा दुःखकोपसमन्वितस्य दुर्योधनस्य भीमेन सभायां तल्लक्षणे उपहासः कृतः। तत्र तस्य कोपोत्पत्तिः, तेनैव द्यूतक्रिडायाः आयोजनं, शकुनेर्ग्राहकस्य धर्मपुत्रस्य पराजयश्च दृश्यते। तत्रैव द्रौपदी द्यूतसमुद्रे नौरिव मग्ना, दुःखार्णवे पतिता, धृतराष्ट्रेण प्राज्ञेन राज्ञा परित्राता, यद्यपि सास्य स्नुषा परमक्लेशमुपगता। तेषां परित्राणं ज्ञात्वा, तेषां तीरं प्राप्तं विज्ञाय, पुनः दुर्योधनेन पाण्डवाः द्यूताय आहूताः। द्वितीयद्यूते पराजितान् पाण्डवान् स वनवासाय प्रेषयामास; एष सर्वः सभापर्वणि महात्मना व्यासेन निवेद्यते। अस्य पर्वणः सप्ततिः अध्यायाः, अष्टौ चान्ये गण्याः, समग्रं च द्विसहस्रपञ्चशतं श्लोकानां संख्यया। अत्रैकादश श्लोकाः विज्ञेयाः, ततः तृतीयं महदारण्यकं पर्व विज्ञेयम्। यदा महात्मानः पाण्डवाः वनं प्रति जग्मुः, तदा नगरवासी धर्मपुत्रं बुद्धिमन्तं अनुययुः। तत्र भोजनौषधार्थं महाबाहुः पाण्डवः सूर्यस्य पूजनं चकार, ब्राह्मणानां पोषणाय हविरददात्। धौम्यस्य निर्देशेन सूर्यस्य च प्रसादेन तत्र भोजनसिद्धिः, तदा सौम्यवाक् सारथिः अम्बिकासुतात् निर्गतः। ततः पाण्डुपुत्राः तं निर्गतं प्रति प्रस्थिताः, धृतराष्ट्रस्याज्ञया पुनः प्रत्यागच्छन्। ततः कर्णस्य प्रेरणया दुर्योधनः दुष्टबुद्धिः, वनवासिनः पाण्डवान् हन्तुं उपायं चिन्तयामास। तद्विषये तद्वञ्चनं विज्ञाय, व्यासः शीघ्रं तत्र आगतः, तेषां निर्गमस्य प्रतिषेधः, सुरभ्याः आख्यानं चोक्तम्। मैत्रेयस्यागमनं, तेन राज्ञः उपालम्भः, दुर्योधनस्यापि शापः तत्रैव कथ्यते। भीमसेनेन किमीरस्य युद्धे वधः, वृष्णिपञ्चालानां समागमश्च तत्र वर्ण्यते। शकुनेः कपटेन द्यूते पराजिताः इति श्रुत्वा, किरीटिना हरिणा कोपितस्य प्रशमनं कृतम्। द्रौपद्या दुःखार्तायाः कृष्णसन्निधौ विलापः, तस्यास्त्राणे कृष्णेन सांत्वनं च तत्र विवृतम्। तत्रैव सौभद्रस्याख्यानं महर्षिणा कथितम्—कृष्णेन नेतुं सुभद्रया सह तस्य पुत्रस्य द्वारकानगरं गमनम्। द्रौपदीपुत्राणां धृष्टद्युम्नेन सान्निध्यं, पाण्डवानां च रमणीयं द्वैतवनप्रवेशः वर्ण्यते। तत्रैव युधिष्ठिरकृष्णयोः संवादः, भीमस्य च राज्ञा सह संवादः कथ्यते। व्यासस्य पाण्डवेषु आगमनं, तेन महर्षिणा प्रतिज्ञां गृह्य राज्ञे ज्ञानदानं च निवेद्यते। ततः व्यासस्य निर्गमात् पाण्डवानां काम्यकवनगमनं, अर्जुनस्य शस्त्रार्थं वनवासः च वर्ण्यते। महादेवस्य मृगवेषेण युद्धं, लोकपालदर्शनं, शस्त्रप्राप्तिश्च तत्रैव कथ्यते। किरीटी अर्जुनः शस्त्रार्थं स्वर्गं प्रति इन्द्रलोकं याति, तेन धृतराष्ट्रस्य महाशङ्का जाता। तत्र परमात्मना बृहदश्वेन महर्षिणा समागमः, दैवदुर्बलतया युधिष्ठिरस्य विलापश्च वर्ण्यते। अत्रैव नलोपाख्यानं पुण्यं स्पृहणीयं च, दमयन्त्या निष्ठा नलस्य च कर्माणि विवृतानि। तस्मादेव मुनिना युधिष्ठिरस्य द्यूतविद्याप्राप्तिः, लोमशस्य स्वर्गात् पाण्डुपुत्रेषु आगमनं च वर्ण्यते। लोमशेन स्वर्गस्थस्य अर्जुनस्य कृत्यं पाण्डवानां वनवासकाले निवेद्यते। अर्जुनस्य सन्देशः, पुण्यतीर्थयात्राचरणं, पुण्यसञ्चयः, तीर्थपावन्यपि तत्र वर्ण्यन्ते। पुलस्त्यतीर्थयात्रा नारदेन महर्षिणा, पाण्डवानां च महात्मनां तीर्थयात्रा तत्र कथ्यते। तत्रैव गयस्य यज्ञवैभवस्य महिमा निवेद्यते। अत्रापि अगस्त्यस्याख्यानं, वातापेः भक्षणं, सन्ततिसिद्ध्यर्थं लोपामुद्रया सह योगः मुनिना कृतः। ऋष्यशृङ्गस्य ब्रह्मचारिणः जीवनं, जामदग्न्यस्य रामस्य महातेजसः कर्माणि च विवृतानि। कर्तवीर्यार्जुनवधः, हैहयवृत्तान्तः, पाण्डवानां वृष्णिभिः सह प्रभासतीर्थे संगमश्च उक्तम्। सुकन्यायाः आख्यानं, यत्र भृगुवंशजो च्यवनः शर्यातेर्यज्ञे अश्विभ्यां सोमपानं दत्तवान्, तत्रैव मुनिना तयोः कृपया पुनर्यौवनप्राप्तिः, राज्ञः मान्धातुः चरितं चात्र वर्ण्यते। एवं सभापर्वणि चारणकथासु च, आरण्यकपर्वणि च, महर्षिभिरुक्तानि पुण्यकर्माणि, पाण्डवानां दुःखसुखानि, दिव्यानां चरितानि, सर्वं सुसम्प्रकाश्यते।