तत्र तयोः संमतिर्बभूव—एकः स्त्री, अपरः पुरुषः स्यात्। एवं शिखण्डी, शत्रुवीरविनाशकः, पुरुषत्वं प्राप्तवान्। ततः सा गन्धर्वः स्त्रीत्वं प्राप्य हर्षितचित्ता स्वस्थानं प्रतस्थे, यज्ञसेनी च महतीं तुष्टिं लेभे। अनन्तरं सः बुबुदकं गत्वा पुनः शस्त्राण्यवाप्तवान्; तत्र स तेजस्वी दिव्यानि आयुधानि प्राप्तवान्। पश्चात् सः पाञ्चालदेशं पुनरागतः, कुरुनन्दन, सः महाबाहुः पितुः पादयोः प्रणम्य ससंज्ञं प्रणिपत्य स्थितः। तेनोक्तं—"त्वया भीष्मो न कदाचिद् भेतव्यः।" अथ अम्बया गता सति, शान्तनुसूनुः भीष्मः तदा राज्ञः विवाहसंस्कारान् विधिवत् कारयामास। अग्निसाक्षिकया अम्बिकया च अम्बालिकया सह कौरवः विचित्रवीर्यः, रूपेण गर्वितः, धर्मात्मा कामात्मा च, तयोः पतिः अभवत्। तौ उभे दीर्घे कृष्णे कुञ्चितकेशे, रक्तैः स्थूलनखैः भूषिते, विस्तीर्णश्रोणीस्तनयुगे च। "स्माभिः स्वयमेव योग्यः पतिः प्राप्तः" इति चिन्तयित्वा, तौ शुभाङ्ग्यौ विचित्रवीर्यं पूजयामासतुः। स च ताभ्यां परस्परं स्नेहेन संयुक्तः, अश्विनौ इव रूपेण, देवैः तुल्यवीर्यः, सर्वस्त्रीणां हृदयानि रहसि आकर्षयामास। सप्तवर्षाणि यौवान्युक्तः स राजा ताभ्यां सह क्रीडामकरोत्, किन्तु क्षयेन गृहीतः। मित्रैः भिषग्भिः च प्रयत्नं कुर्वद्भिरपि, स कौरवः यमसदनं गतः, इवास्तं गच्छन् सूर्यः। स धर्मात्मा गङ्गासुतः, चिन्ताशोकसमाविष्टः, तस्य सर्वाणि संस्काराणि विधिवत् अकारयत्। भीष्मः, सत्यवत्याः उपदेशे स्थितः, ऋत्विग्भिः अग्र्यकुरुभिः सह, राज्ञः विचित्रवीर्यस्य क्रिया सम्पन्नाः। ततः सत्यवती दुःखार्ता, शोचनीया, पुत्रकाम्या, पुत्रस्य संस्कारं पुत्रवधूभिः सह कृत्वा, भरतश्रेष्ठ, ताः पुत्रवधूः शोकदुःखपीडिताः सान्त्वयित्वा, पितृमातृधर्मं विचिन्त्य, भीष्मं वाक्यमुवाच। सा रानी दुःखात्यये, शोकसागरमग्ना, अब्रवीत्—"त्वयि एव, भीष्म, शान्तनवस्य पिण्डदानं, कीर्ति, वंशश्च प्रतिष्ठितः, धर्मनिष्ठः कुरुषु प्रसिद्धश्च।" "भ्राता विचित्रवीर्यः स्वर्गस्थः, धर्मकृत्, स्वर्गं प्राप्तवान्; यथा प्राणः सत्यं, तथा धर्मः त्वयि नित्यम्। त्वं धर्मज्ञः, संक्षेपे विस्तरे च धर्मान् वेत्सि; शास्त्रेषु, वेदाङ्गेषु च विशारदः। त्वयि धर्माचारः, कुलाचरश्च दृश्यते; कष्टेषु विवेकः शुक्राङ्गिरसोरिव। अतः त्वयि महतीं श्रद्धां कृत्वा, धर्मधुरंधर, त्वां अस्मिन्कर्मणि स्थापयिष्यामि; श्रुत्वा यथोचितं कुरु।" "मम पुत्रः, तव भ्राता, वीर्यवान्, तुभ्यं प्रियः, स युवा अपि, अपत्यम् अकृत्वा स्वर्गं गतः, नरश्रेष्ठ। एते तव भ्रातरः द्वौ कन्ये, काशिराजस्य पुत्र्यौ, रूपयौवनसमन्विते, पुत्रकामे, भरत। मम आज्ञया, महाबाहो, धर्मेण ताभ्यां वंशवृद्धये सुतानुत्पादय। राज्यम् अधिष्ठाय, धर्मेण भरतान् पालय; धर्मेण पत्नीं गृहाण, न वंशः नश्यतु।" एवं माता मित्रैश्च उक्तः स धर्मनिष्ठः भीष्मः उत्तरं प्रत्युवाच—"न संशयः, मातः, त्वया धर्मः श्रुतः; मम अपत्यविषये परमव्रतम् त्वं जानासि। त्वं च, सत्यवति, मम कन्याशुल्कार्थे कृतं कर्म जानासि; पुनरपि शपथं करिष्यामि—सत्यं वदामि। त्रीन् लोकान्, वा सुरेन्द्रराज्यम्, वा तस्मात् अधिकं त्यजेयं, किन्तु कदाचित् सत्यं न त्यजेयम्।" "पृथिवी गन्धं, आपः रसम्, वह्निः रूपम्, वायुः स्पर्शं त्यजेत्—रविरेकं तेजः, धूमकेतुः ऊष्मां, शब्दः आकाशं, शशाङ्कः शीतांशुत्वं त्यजेत्—इन्द्रः वीर्यं, धर्मराजः धर्मं त्यजेत्; अहं तु कदापि सत्यत्यागं न चिन्तयेयम्। लोकनाशेऽपि, अमृतत्वेऽपि, त्रैलोक्यधनेऽपि, अन्यथा कर्म न कुर्याम्।" एवमुक्ते पुत्रेण, महद्विभूतिसंपन्नेन, सत्यवती भीष्मम् इदं वचनम् उवाच—"जाने, त्वं सत्ये स्थितः, महाबाहो; इच्छसि चेत्, त्रीन् लोकान् सृजेत्। जानामि एतद् सत्यम्, यत् मम कृते उक्तं; आपदधर्मं दृष्ट्वा, पितृवंशभारं वह।" "यथा वंशो धर्मश्च न नश्येत, मित्राणि च हृष्येयुः, तथा कुरु, रिपून् दह। तव हितार्थं, मम सुखार्थं, भरत, इति सा शोचन्ती, पुत्रकाम्या, धर्मविरुद्धं वचनं वदन्ती, भीष्मः पुनरुवाच—'राज्ञि, धर्मं पश्य; सर्वेषां नः निन्दां मा कुरु। क्षत्रियस्य धर्मे सत्यत्यागः न प्रशस्यते।" "यथा शान्तनववंशः पृथिव्यां न नश्येत्, अहं तुभ्यं तं प्राचीनं राजधर्मं वक्ष्यामि, राज्ञि।