एवं तव कर्तव्यं भवति—इति राजा द्रुपदः पुनः पुनः आशां कुर्वन् स्थित्वा, तस्याः बुद्धिः तु नान्यथा जाताऽभवत्; एषा हि दैवी नीतिर्न मनुष्यकृतिः। यः कश्चिद् एतां मालां गृह्णाति स्वयमेव च धारयति, स एव भीष्मं रणाङ्गणे हन्ता भविष्यति, धर्मनाशनं मम। स राजा द्रुपदः तां मालां किञ्चित्कालं रक्षितवान्; अनन्तरं वैराग्यं गत्वा तां मौनेन अवमानयत्। तदा शिखण्डिनी बाल्ये एव तां मालां धारयामास, पितरं न चिन्तयन्ती; पितरं तु भीष्मस्य कोपात् शीघ्रं परित्यक्तवती। सा भयभीता गङ्गातटे तपः कुर्वन्तं ब्राह्मणं तपस्विनं शरणं जगाम, तस्य प्रीतिं प्रार्थयन्ती। तस्याः सेवया तुष्टः स विप्रश्रेष्ठः ताम् अब्रवीत्—“गङ्गायाः स्रोते शीघ्रं विभागः भविष्यति। तत्र त्वं गन्धर्वराजं तुम्बुरुं रमणीयदर्शनं सम्पूजय, तस्य तुष्टिं सम्पादय। अहम् अपि तव सहाय्यं करिष्यामि, सुमध्येयं वदामि, स हि तव हितं करिष्यति।” ततः तस्मिन् स्थले गन्धर्वेषु विभागः जातः; द्वौ गन्धर्वौ समद्युती स्थितौ। तयोः एकः स्त्रीत्वं कामयमानः ताम् अवलोक्य उवाच—“इदं पुरुषरूपं गृहाण, अहं तव स्त्रीभावं गृह्णामि।” तत्र तयोः संमतिर्भूत—एकः स्त्री, अपरः पुरुषः; एवं शिखण्डी रिपुसैन्यविनाशकः पुरुषत्वं प्राप्तवान्। स्त्रीत्वं प्राप्य स गन्धर्वः हृष्टः प्रस्थितवान्; यज्ञसेनी च महाकीर्तिः महानन्दं प्राप। ततः स बुब्बुडकं गत्वा पुनः शस्त्राणि प्राप्तवान्; तत्र स तेजस्वी दिव्यानि आयुधानि अलभत। स्वदेशं पाञ्चालदेशं प्रतिनिवृत्य, कुरुनन्दन, स महाबाहुः पितुः पादौ प्रणम्य तस्थौ। स उवाच—“त्वया भीष्मः कदापि न भीतव्यः।” अथ अम्बायाः प्रस्थितायाः पश्चात् भीष्मः शान्तनवः राजा-विवाहसंस्कारं विधिवत् सम्पादयामास। अग्निसाक्षिके विवाहे कृतं, कौरेयः सौन्दर्येण गर्वितः विचित्रवीर्यः धर्मात्मा कामात्मा च, अम्बिकामम्बालिके च पतित्वं प्राप्तवान्। तौ उभे दीर्घाङ्ग्यौ कृष्णवर्णे, कुञ्चितकचौ कृष्णकेशी, रक्तलक्षणाङ्गुलिदले, विस्तीर्णश्रोणीस्तनयुगले च। “स्वयोग्यं पतिं प्राप्तवत्यावः”—इति चिन्तयित्वा, शुभाङ्ग्यौ तौ विचित्रवीर्यं पूजयामासतुः। अन्योन्यस्नेहयुक्तः, अश्विनौ इव, देवैः समबलः, स सर्वासां स्त्रीणां हृदयानि गोप्येषु स्पृहयामास। सप्तवर्षाणि स युवा राजा विचित्रवीर्यः ताभ्यां सह क्रीडाम् अकरोत्; तदा तु क्षयेन गृहीतः। मित्रैः च कुशलवैद्यैः च प्रयत्नं कृतमपि, स कौरेयः यमलोकं ययौ, सन्ध्यायामिव सूर्यः। स धर्मात्मा गङ्गासुतः चिन्ताशोकसमाविष्टः, सर्वं संस्कारं विधिवत् अकरोत्। भीष्मः सत्यवत्याः मन्त्रे स्थिरः, ऋत्विग्भिः अग्र्यकुरुभिः च सह, राजा-विचित्रवीर्यस्य संस्कारं समाप्य, सोमक, याज्ञसेन, कृपया मार्गदर्शनं कुरु। ततः सत्यवती दुःखिता, कृपणीया, पुत्रकाम्या, पुत्रसंस्कारं स्नुषाभिः सह कृत्वा, हे भारत, दुःखार्तानां विधवाभिः स्नुषाभिः सांत्वनं कृत्वा, पित्र्यं मात्र्यं च धर्मं विचिन्त्य, सा पुण्यशीला सत्यवती भीष्मं वाक्यम् इदम् अब्रवीत्। सा रानी शोकसमाकुला, दुःखसागरमग्ना, उवाच—“त्वयि, भीष्म, स्थापिताः शान्तनवं पिण्डोदकं, कीर्तिः, वंशः च, धर्मनिष्ठे, कुरुषु प्रसिद्धे। तव भ्राता विचित्रवीर्यः स्वर्गं गतः, स धर्मकृत्यं कृतवान्, सत्यवत् जीवितं यथा, तथा धर्मः त्वयि निश्चितः। त्वं धर्मज्ञः, संक्षेपे विस्तरे च धर्मान् वेत्सि; शास्त्रेषु वेदाङ्गेषु च पारंगतः। त्वयि धर्मानुष्ठानं, कुलधर्मं, विपत्तिप्रज्ञां च शुक्राङ्गिरसोरिव पश्यामि। अतः त्वयि महतीं निश्चित्य, धर्मधुरंधर, त्वां अस्मिन्कर्मणि नियुक्तुमिच्छामि; शृणुष्व, यथोचितं कुरु। मम पुत्रः तव भ्राता वीर्यवान्, तुभ्यं प्रियः, तरुण एव स्वर्गं गतः, अपुत्रः, पुरुषश्रेष्ठ। एते तव भ्रातुः द्वे राज्ञ्यौ काशिराजतनये, रूपयौवनसमन्विते, पुत्रकामे, भारत। मम आज्ञया, महाबाहो, वंशवृद्धये धर्मेण ताभ्यां पुत्रानुत्पादय। राज्यं गृहाण, धर्मेण भरतान् पालय; धर्मेण पत्नीसंग्रहं कुरु, न च पितृपैतामहं वंशं निमज्जय। एवं मातृभिः मित्रैश्च उक्तः, स रिपुनिग्रहः धर्मनिष्ठः यथोचितं प्रत्युवाच। “निःसंशयं, मातः, त्वया परमं धर्मं उक्तं; मम अपि पुत्रव्रतं त्वं सम्यक् जानासि। त्वं च, सत्यवति, यत् कन्याशुल्कार्थं तव सन्निधौ जातं, तत् अपि जानासि; पुनः शपथं करिष्यामि, सत्यवति, एष सत्यं। त्र्यंशं वा त्यजेयम् लोकान्, वा देवराज्यं, वा ततोऽपि अधिकं, न तु कदाचित् सत्यं परित्यजामि।