सर्वेषां राज्ञां मध्ये, ये धर्मस्य रक्षकेषु श्रेष्ठाः, अहम् एवम उक्तवान्—"किं कषत्रियविहीनं जगद् इदानीम्, येषां निर्बलानां परित्यागः जातः?" ततः, सभायाम् उपस्थितान् राज्ञः, इक्ष्वाकुवृद्धान् पाञ्चालश्रेष्ठांश्च, समुपविश्य, मम वचनं श्रोतुम् आमन्त्रितवान्। अहम् अवदं—"युष्माकं कृपया अस्य विवाहस्य धर्मो न हन्येत। हे यज्ञसेन, हे सोमक, त्वया सह मम मार्गः स्यात्, त्वं मयि अनुग्रहम् कुरु।" ततोऽहं राजकन्यां समुपदिशामि—"त्वां अहं जानामि, विशेषतः च त्वां उपदिशामि। शक्त्या यथाशक्ति धर्मेण आत्मबलं धारयामि। यदि त्वं अन्यं कञ्चन राजानं भीषयसे, तर्हि तस्य भीतेः कारणं अहं अपाकर्तुं समर्थः।" अहम् अपि अवदं—"शान्तनुजस्य, महास्त्रधारिणः, अहम् अधिपतिः नास्मि; कषत्रियेषु हि बलं धर्मं अनुगच्छति। अतः त्वं गच्छ, सौम्ये, भीष्मः मां बलात् न दग्धुम् अर्हति। त्वां नाहम् अङ्गीकारितवान्—सर्वे जानन्ति, किं तु हेतुम् न वेद्मि।" एवं उक्त्वा, सा कन्या माल्यं न्यस्य, राजद्वारात् पलायिता। सा तपसा व्रतेन च प्रसिद्धा, तां द्रुपदः अनुगम्य, पुनः पुनः सान्त्वनवचनानि अवदत्—"इदं माल्यं गृहाण, सौम्ये, अस्माभिः सह वैरं मा कुरु।" एवं सः पुनः पुनः आशां कृत्वा, तस्याः चित्तं नान्यथा अभवत्—एषा हि दैवी नियतिः, न मानुषकृत्यम्। द्रुपदः अवदत्—"यः कश्चित् एतत् माल्यं स्वयम् धारयेत्, सः युद्धे भीष्मं हन्ता, मम धर्मस्य च नाशकः।" द्रुपदः तत् माल्यं किञ्चित्कालं रक्षितवान्, अनन्तरं तद् उपेक्ष्य मूकवत् त्यक्तवान्। ततः शिखण्डिनी बाल्ये एव तन्माल्यं धारयामास, पितरं अवज्ञाय; पिता भीष्मस्य कोपात् शीघ्रं तां परित्यक्तवान्। भयात् सा गङ्गातटे तपस्विनं ब्राह्मणं समीपं गता, तस्य प्रसादं याचमाना। तस्याः सेवया तुष्टः स महर्षिः अवदत्—"गङ्गायाः संगमे शीघ्रं विभागः भविष्यति। तत्र त्वं तु तुंबरुं गन्धर्वराजं सम्पूजय, सः मनोहरः; तम् उत्तमया सेवया तुष्टया कुरु। अहम् अपि त्वां साहाय्यं करिष्यामि; मम वचनं कुरु, सः तव हितं करिष्यति।" तत्रैव गन्धर्वाणां विभागः अभवत्, द्वौ समाना प्रभया गन्धर्वौ अवशिष्टौ। तयोः कश्चन, स्त्रीभावं इच्छन्, ताम् अवलोक्य अवदत्—"इमं पुरुषभावं गृहाण, अहम् तव स्त्रीभावं स्वीकरोमि।" तत्र तयोः संकल्पः जातः—एकः स्त्री, अन्यः पुरुषः। एवं शिखण्डी शत्रुसैन्यनाशकः पुरुषः अभवत्। स गन्धर्वः स्त्रीत्वं प्राप्त्वा हृष्टः प्रस्थितवान्; याज्ञसेनी च महतीं तुष्टिं प्राप्नोत्। ततः सः बुबुदकं गत्वा पुनः शस्त्राणि प्राप्तवान्; तत्र सः तेजस्वी दिव्यास्त्राणि अवाप्तवान्। स्वदेशं पाञ्चालं प्रत्यागत्य, सः धनुर्धरः पितुः पादौ प्रणम्य, सः अवदत्—"त्वया भीष्मः किञ्चित् अपि न भीतव्यः।" एतेषां घटनानां अनन्तरं, अम्बायाः प्रस्थितायाः, शान्तनुपुत्रः भीष्मः तदा राज्ञः विवाहकर्म सम्यक् अकारयत्। वह्निमुखे अम्बिकां अम्बालिकां च विवाह्य, कुरुपुत्रः विचित्रवीर्यः, सौन्दर्ये गर्वितः, धर्मात्मा कामात्मा च, तयोः पतिः अभूत्। तौ ऊर्ध्वाङ्गौ श्यामौ, कुण्डलितकेशौ, रक्तनखौ, विस्तीर्णश्रोंसौ, पूर्णस्तनौ च। "सम्यक्पतिर्लब्धः" इति मत्वा, शुभाङ्ग्यौ तं विचित्रवीर्यं पूजयामासतुः। तौ परस्परं स्निग्धौ, भावेन संयुक्तौ, स च अश्विनौ इव, देवैः समः वीर्ये, सर्वस्त्रीणां मनांसि रहसि आकर्षयामास। सप्तवर्षाणि स युवा राजा ताभ्यां सह क्रीडितवान्, ततो राजयक्ष्मणा ग्रस्तः। मित्रैः वैद्यानां च प्रयत्नैः अपि, सः कुरुपुत्रः यमलोकं गतः, सायं सूर्य इव। गङ्गासुतः धर्मात्मा शोकसंविग्नचित्तः, सर्वाणि तस्य संस्कारकर्माणि यथाविधि अकरोत्। सत्यवत्याः आज्ञया, ऋत्विग्भिः कुरुश्रेष्ठैः च सह, भीष्मः तस्य राजा विचित्रवीर्यस्य सर्वाणि संस्काराणि पूर्णानि अकरोत्। ततः सत्यवती, शोकेन संतप्ताऽनाथा, पुत्रशौचं कन्याभिः सह कृत्वा, पुत्रकामया, विधवाभिः दुहितृभिः सान्त्वयित्वा, पितृमातृकुलधर्मं विचिन्त्य, भीष्मं इदं वचनं अब्रवीत्—"त्वयि एव शान्तनोर् आहुति: कीर्तिः वंशश्च प्रतिष्ठितः, धर्मनिष्ठे कुरुषु प्रसिद्धे। तव भ्राता विचित्रवीर्यः पुण्यात्मा स्वर्गं गतः; यथा जीवितं सत्यं, तथा धर्मोऽपि तव निश्चितः। त्वं धर्मज्ञः, सर्वशास्त्रवेद्यः, वेदान्गेषु च विशारदः। त्वयि धर्माचारः कुलाचारः च दृश्यते, क्लेशेषु च तव बुद्धिः शुक्राङ्गिरसोः समा।" एवं महाभारतस्य एतेषु प्रसङ्गेषु, धर्मनिष्ठा, कुलपरम्परा, स्त्रीशौर्यं, पितृभक्तिः च प्रकाशन्ते।