ततः शन्तनवे शान्तिं कथं स्यात् इति संशयेन विह्वलितोऽहं, हे पुत्र, दुःखस्य मम कारणं सम्पूर्णं तुभ्यं निवेदितम्। एतस्मात् सर्वं श्रोतुं देवव्रतः बुद्धिमान् तस्य पितुः दुःखस्य कारणं विज्ञाय, बुद्ध्या विचारयामास। पितुर्वचनं श्रुत्वा, सन्तानफलचिन्तया संतप्तः देवव्रतः पुनः पितुः सारथिं समाह्वयत्। ततः कुरुवृषभस्य आज्ञया सारथिः उपससार; भीष्मः प्राज्ञः तं पितुः सारथिं सम्बोधितवान्। सः उवाच— “त्वं मे पितुः सारथिः मित्रं च, रथनयने कुशलः; यदि जानासि, सत्यं ब्रूहि, कस्मिन्हृदि राज्ञः स्नेहः स्थितः?” तदा सारथिः— “राज्ञः स्नेहः नाविककन्यायाम् अभवत्।” इति न्यवेदयत्। राजा तां वव्रे, तदा वचनमिदम् उक्तवान्— “अस्याः पुत्रः त्वयि पश्चात् राजा भविष्यति।” तस्मिन्नवसरे तव पिता तं वरं दातुम् नैच्छत्; तथापि नाविकः तस्मिन्नेव नियमेन ताम् दातुम् अचिकत्सत्। एवं पितुः आज्ञां ज्ञात्वा, तस्य मनोऽभिप्रायं च विचिन्त्य, देवव्रतः तं यमुनां प्रति प्रतस्थे। धर्मनिष्ठैः प्राचीनैः क्षत्रियैः सहितः, सः उच्चैःश्रवसम् उपगम्य, स्वपितुः कृते कन्यां याचितवान्। नाविकः तं विधिवत् सत्कारपूर्वकं प्रतिगृह्य, राजसभायां उपावेश्य, इदं वचनमब्रवीत्— “राजर्षेः कन्यायाः मूल्यं दातव्यं यः इच्छति; अस्याः पुत्रः पित्रोः अनन्तरं राजा भविष्यति। त्वमेव, महाबाहो, शन्तनु-वंशवर्धनः, श्रेष्ठः रणधुरन्धरः; किं तुभ्यं वदामि? कन्यामूल्यस्य हेतोः वक्ष्यामि, हे भारत— यः एषः सम्बन्धः दुःसाध्यः दोषयुक्तश्च, तं कः इच्छेत् न च विषीदेत्? इन्द्रोऽपि तत्र अतीत्य न शोचेत्।” “यः अस्याः कुलवतीः कन्यायाः पुत्रः भविष्यति, सः त्वद्गुणसम्पन्नः; यस्य बीजेन सत्यवती, शुभवर्णा, उत्पन्ना। तेन तव पिता बहुधा प्रशंसितः; स धर्मवित् राजा सत्यवतीं पत्नीत्वाय अर्हति। एषा सत्यवती त्वदीयेन पित्रा समुपगतः; किन्तु मया पूर्वं तं राजर्षिं प्रतिषिद्धा।” “तथापि कन्यापिता सन्, त्वां प्रति किंचिद् वक्ष्यामि, हे राजन्— अत्र अहं बलवत्तरं वैरं पश्यामि। विशेषतः त्वयि, अजेय, एष दोषः दृष्टः; यः त्वां प्रतिद्वन्द्वी स्यात्, गन्धर्वो वा असुरो वा— स दीर्घं न जीवेत् यदि त्वं कुप्यसि, शत्रुनिघ्न। अत्र एष एव दोषः, अन्यो नास्ति। इदं विद्धि, हे शत्रुनिघ्न, दाननिग्रहयोः विषये शुभमस्तु।” एवं उक्ते, गङ्गासुतः सभायां समुपविष्टानां राज्ञां मध्ये, पित्रर्थं यथोचितं प्रत्युवाच— “एष वचनं धारय— तस्मिन् कार्ये मम सदृशः वक्ता नास्ति; अन्यः न जातः, न च जायमानः। यथोक्तं त्वया तथा करिष्यामि; अस्याः या पुत्रः भविष्यति, स एव अस्माकं राजा भविष्यति।” तदनन्तरं नाविकः पुनः प्रत्युवाच, राज्यस्य हेतोः दुःसाध्यं कर्तुम् इच्छन्— “त्वमेव, तेजस्विन्, शन्तनवे कन्यायै च रक्षकः आगतः; धर्मे त्वं स्वामी, दाने च प्रभुः। किं तु, साधो, इदं वचनं धर्मं च शृणु; कन्यायाः आचारेण वदामि, हे शत्रुनिघ्न। यत् सभायां सत्यवत्याः कृते त्वया प्रतिज्ञातम्, सत्यम् धर्मं च, तत् तव युक्तम्। अन्यथा न शक्यते, महाबाहो; अत्र सन्देहः नास्ति। तु तव सन्तानस्य विषये महान् सन्देहः अस्ति।” एवं मतं श्रुत्वा, सत्यधर्मनिष्ठः सः तदङ्गीकृत्य, पितुः प्रीत्यर्थम् अभ्यनन्दत्। तदा नाविकः— “सभायाम् ऋषयः, देवाः, गुह्याश्च ये, प्रतिज्ञां घोषय। येऽत्र भवन्ति, सर्वे शृण्वन्तु; तस्मिन् कार्ये मम सदृशः वक्ता नास्ति। हे मत्स्यराज, मम वचनं शृणु।” सभायां समुपविष्टानां राज्ञां साक्षात् श्रवणे, सः उवाच— “पित्रर्थं मया राज्यं परित्यक्तम्, नराधिपाः। अपत्यस्य अपि हेतोः, अद्याहम् एतत् व्रतं गृह्णामि— अद्य प्रभृति, हे नाविक, ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि। अपत्यं विना अपि, स्वर्गलोकाः मम न हीयन्ते; यतः जात्येव मया कदापि असत्यं न उक्तम्। यावत् प्राणाः शरीरे, तावत् न सुतं जनयिष्यामि; कन्यां पित्रर्थं ददातु। राज्यं च मैथुनं च सर्वथा परित्यजामि; नित्यं ब्रह्मचारी भविष्यामि, हे नाविक, सत्यं वदामि।” एवं श्रुत्वा, हर्षात् रोमाञ्चितः धर्मात्मा नाविकः प्रत्युवाच— “दास्यामि।” ततो दिवि अप्सरसः, देवाः, मुनयः, राजानः च, तस्य दुःसाध्यस्य कर्मणः साक्षिणः, तं स्तुत्वा, पुष्पवृष्टिं च कृत्वा, “एष भीष्मः!” इति चुचुचु। ततः पित्रर्थं सः तेजस्विनीं कन्यां प्रति वचनमब्रवीत्।