नृपतेः शान्तनोरभिलाषितां कन्यां पितरः तस्य दशः प्रतिज्ञां कृत्वा प्राह—"वरव्रतेन तुभ्यं कन्यां दास्यामि, राजन्; तस्या न समो वरः कश्चिद् भविष्यति।" ततो दशेनोक्तं—"याचनां श्रुत्वा त्वदीयां, हे दश, चिन्तयामि; यदि दातव्यं स्यात्, दास्यामि, अन्यथा न दातव्यं।" पुनः स शर्तं न्यगृह्णात्—"यः अस्यां जातः पुत्रः, स एव तवोत्तरे राज्याभिषिक्तः स्यात्; अन्यः न, राजन्।" शान्तनुः तु तं वरं दातुं नैच्छत्, हे भारत, यद्यपि तं कामाग्निना दग्धं तं मनसा। स कन्यां चिन्तयन्, कामवशेन मनः कृत्वा, हस्तिनपुरं प्रत्यागच्छत्। एकदा दुःखेन मनः क्लिष्टः शान्तनुः चिन्तापरः आसन्; तदा तस्य पुत्रः देवव्रतः समीपमागत्य पितरं प्राह। "सर्वे राजानः तव वशे, सर्वत्र च ते सुरक्षा; किमर्थं त्वं अतिदुःखितः सन् पुनः पुनः शोकं करोति?" इत्युक्त्वा देवव्रतः पितरं पृष्टवान्—"राजन्, त्वं चिन्तायामिव दृश्यसे, मम किञ्चिदपि न भाषसे; न चाश्वेन बहिर्गच्छसि, वर्णोऽपि मलिनः, कृशो मृगवत् जातः। किम् उपतापयति त्वां ज्ञातुमिच्छामि, यथा तदनुसारं करिष्यामि।" शान्तनुः पुत्रेण पृष्टः प्रत्युत्तरं दातुं न शशाक; किन्तु पुत्रस्य सान्त्वनया सः वाक्यम् उक्तवान्—"नूनं पुत्र, अहं चिन्तायामग्नः; तत्त्वं शृणु—त्वमेव एकः अस्माकं वंशे पुत्रः, हे भारत। त्वं सदा शस्त्राभ्यासरतः, धृतवीर्यश्च; किन्तु लोकानां अनित्यता मां शोकयति। यदि गङ्गेय, त्वयि कश्चिद् अनिष्टं स्यात्, वंशः नश्येत्; त्वमेव शतपुत्रेभ्यः श्रेष्ठः।" "न च अहं वृथा पुनः पत्नीं कर्तुं शक्नोमि; वंशस्य अविच्छिन्नता मम काम्या—शिवं ते स्यात्। धर्मवित् मन्यन्ते—एकपुत्रस्य च पुत्ररहितस्य च तुल्यम्; 'नेत्रं च पुत्रश्चैकं—कदाचित् सन्नपि, कदाचिन्न; नेत्रहानौ शरीरं नश्यति, पुत्रहानौ वंशः।' अग्निहोत्रं त्रैविद्यं दानयज्ञाश्च—पुत्रस्य षोडशांशं नाप्नुवन्ति।" "एवं पुरुषेषु, एवं सर्वेषु भूतेषु; निःसंशयं सन्ततिरेव श्रेष्ठा। पुत्रेण पितृऋणात् मुच्यते—नात्र संशयः; एष सनातनः त्रयः—पुत्रः, कर्म, विद्या—एते दीपाः। त्वं च वीर्यशाली, अनिवर्त्यः, सदा शस्त्ररतः; युद्धे विना तव मृत्युः नास्ति। अतः मम शान्तनौ संशयः—कथमविप्रतिपत्तिः भविष्यति? एष मे शोकस्य कारणं सम्पूर्णं उक्तम्।" एवं राज्ञः शोकस्य कारणं ज्ञात्वा, देवव्रतः प्राज्ञः बुद्ध्या विचिन्त्य, पितुः सन्ततिफलचिन्तया व्याकुलः, पुनः पितुः सारथिं आह्वयत्। तेन कुरुषु श्रेष्ठेन आज्ञप्तः सारथिः समुपेत्य, भीष्मः तं पितुः सारथिं पप्रच्छ—"त्वं मे पितुः सारथिः, सखा च, रथनये च कौशलवान्; यदि जानासि, सत्यमेव वद—कस्य हृदि राज्ञः स्नेहः स्थितः?" सारथिः प्राह—"राज्ञः स्नेहः नाविककन्यायाम् आसीत्। राजा तया कन्यया वरणीयः सन्, एवं प्राह—'अस्यां जातः पुत्रः तवोत्तरे राजा स्यात्।' तदा तव पिता तं वरं दातुं नैच्छत्; सः दृढनिश्चयः आसीत्, अन्यथा न दास्यति इति।" एवं पितुः वचनं ज्ञात्वा, तस्य इच्छा मनसि कृत्वा, देवव्रतः यमुनां प्रति जगाम। तेन धर्मिष्ठैः प्राचीनैः क्षत्रियैः सह धर्मानुगतः सन्, उच्चैःश्रवसम् उपगम्य, कन्यां पितुः कृते याचितुम् आरब्धवान्। नाविकेन तेन सम्यक् सत्कारः कृतः, राजसभायां उपवेश्य, इदं वचनम् उक्तम्— "राज्ञा कन्यायाः मूल्यं दातव्यं; अस्यां जातः पुत्रः पितरि पश्चात् राजा स्यात्। त्वमेव, महाबाहो, शान्तनुवंशवर्धनः, शूराणां श्रेष्ठः; किं तव वदामि? कन्यायाः मूल्यहेतोः किञ्चित् वक्तुम् इच्छामि—कः नाम, इदं दुष्करं, दोषयुक्तं संयोगं कृत्वा, न पश्चात्तापं गच्छेत्? इन्द्रः अपि तत्र अतिक्रम्य न शोचेत्।" "यः अस्यां सतीं सुतः जातः, गुणवांश्च, यस्य बीजेन सत्यवती, सुशोभना, जाता—सः तव पितुः बारं बारं कीर्तितः; स धर्मज्ञः राजा, सत्यवतीं पत्नीत्वाय योग्यः।" सत्यवती कन्या तव पितरं प्रति एवं प्राह; राजर्षिणा सा कदाचित् प्रार्थिता अपि, मया निरस्ता। तथापि कन्यापिता सन्, किंचित् वक्तुम् इच्छामि, राजन्—"अत्र स्पर्धायाः दोषमेव पश्यामि।" स दोषः तव अधिकतरः, अजेय; यः तव प्रतिद्वन्द्वी स्यात्, गन्धर्वो वा असुरो वा—कोऽपि न जीवेत् यदि त्वं कुप्यसि, रिपुसूदन; एष एव दोषः, अन्यो नास्ति।" एवं सगौरवं, धर्म्यं, क्रमशः, तेनैव उक्तवचनानुसारं, महात्मा देवव्रतः पितुः कामनां ज्ञात्वा, तस्य शोकनिवारणाय, सत्यवतीं पितुः कृते याचितुं प्रवृत्तः।