स तदा महात्मा गङ्गया समुद्धृतः पुत्रः, महाबाहो राजन्, त्वया गृह्यतामिति तं तुभ्यं समर्पयामास। स च वसिष्ठात् वेदवेदाङ्गानि सम्यगधीत्य, शस्त्रविद्यायाम् अपि निष्णातः, धनुर्वेदे च परमपारङ्गतः, संग्रामे च देवेन्द्रसमः अभवत्। स देवासुरेषु सदा पूज्यते, यद् उशना शस्त्रविद्यायाः विज्ञानं वेत्ति, तत् सर्वं अस्मिन् प्रतिष्ठितम्। यदपि देवासुरैः पूजितः अंगिरसः पुत्रः शस्त्रविद्यायाः विज्ञानं जानाति, तत् अपि सर्वं अस्यां बुद्धौ निहितम्। अस्य पुत्रस्य, महाबाहो महात्मनः, सर्वं विज्ञानं विस्तारशः प्रतिष्ठितम्; यथा ऋषिः जमदग्निः अपराजितः तेजसा, तथा सः अपि। यद् राभेन वेदितं शस्त्रं, तत् अपि अस्मिन् प्रतिष्ठितम्; अयं च महारथः, राजधर्मेषु अर्थनिपुणः च। एवमुक्त्वा सा दिव्या तत्रैव अन्तर्हिता; तया अनुज्ञातः शंतनुः स्वपुत्रं गृहं निन्ये। स सूर्यसङ्काशः स्वपुरीं प्रति प्रत्यागच्छत्; पुरुवंशजः स राजन्, स्वपुरीं प्रविश्य, या इन्द्रपुरीसमाऽभूत्, तत्र प्रविष्टः। स सर्वाभिलषितसंपदं प्राप्नोत् इति मेने; ततो राज्यम् उपरुद्ध्य, पुत्रं रक्षायै नियुक्तवान्। शंतनुना सुतः पुण्यशीलः महात्मा, पौरवेषु पितरं युवराजे पदे स्थापयामास। भरतश्रेष्ठ, स राजा स्वाचार्येण राष्ट्रं तोषयन्, पुत्रेन सह सुखं भुञ्जानः, पृथिवीपतिः सन्तुष्टः अभूत्। स चतुर्षु वर्षेषु संयम्य बलम् अवसत्; कदाचित् यमुनातटे वनं गतः। तत्र राजा अपूर्वं परमगन्धं जग्राह; तस्य मूलं जिज्ञासुः सर्वतः विचचार। तत्र दाशकन्यां दिव्यरूपिणीं दृष्टवान्; तां श्यामलोचनां दृष्ट्वा, तां पप्रच्छ—"कस्य त्वं? का त्वम्? किं वा चिन्तयसि, भयेप्सु?" सा तु प्राह—"दाशस्य अहं कन्या, धर्मार्थं जीविकाय च जनान् पारे तरयामि।" "पितुः आज्ञया, महात्मनः दाशराजस्य, अहं एषा रूपवती, मधुरवाणी, सुरभिगन्धा, दिव्यरूपिणी।" तां दाशकन्यां दृष्ट्वा, राजा शंतनुः ताम् इच्छन्, तस्य पितरं गत्वा, तां विवाहाय याचितवान्। ततः पुत्रस्य हेतोः तस्य पितरं पप्रच्छ; दाशराजः तस्मै प्रत्युवाच। "मम पुत्री, सुरसमा, जातमात्रा एव वराय दातव्या; किन्तु मम मनसि यद् इच्छितं, तद् शृणु।" "अयि पापरहित, यदि त्वं मम कन्यां धर्मपत्नीं कर्तुम् इच्छसि, तर्हि सत्येन प्रतिज्ञां कुरु।" "प्रतिज्ञया कन्यां तुभ्यं दास्यामि; त्वत्तुल्यः वरः न भविष्यति।" "तव याचनां श्रुत्वा, हे दाश, चिन्तयिष्यामि; दातव्यम् चेत् दास्यामि, अन्यथा न।" "यः अस्याः पुत्रः भविष्यति, स एव त्वयि पश्चात् राजा अभिषिच्यताम्; अन्यः न।" शंतनुः तं वरं दातुं न इच्छत्, हे भरत, अपि च तीव्रेण कामाग्निना पीड्यमानः। स दाशकन्यां चिन्तयन्, कामवशगः, हस्तिनपुरं प्रत्यागच्छत्। अथ कदाचित् शोकसन्तप्तः चिन्तायुक्तः शंतनुः उपाविशत्; तदा देवव्रतः पुत्रः समीपमागत्य पितरं वाक्यम् अब्रवीत्—"सर्वे राजानः तव वशे, सर्वत्र च ते सुरक्षा; किमर्थं त्वं अतिव्यथितः पुनःपुनः शोचसि?" "राजन्, चिन्तायुक्तः इव दृश्यसे, मम न किंचिद् भाषसे; न अश्वेन निर्गच्छसि, वर्णः शुष्कः, कृशः च मृगवत् अभवः।" "यद् त्वां पीडयति, तद् ज्ञातुम् इच्छामि, यथा अहम् उचितं करवानि।" शंतनुः पुत्रेण पृष्टः अपि, प्रत्युत्तरं दातुं न अशक्नोत्; पुनः पुत्रेण एवम् उक्तः, शंतनुः वाक्यम् अब्रवीत्—"निःसंशयं पुत्र, अहम् चिन्तायाम् निमग्नः; शृणु यत् कारणम् उक्तवान् अस्मि—त्वमेव एकः अस्माकं वंशे पुत्रः, हे भरत।" "त्वं सदा शस्त्राभ्यासरतः, स्थिरवीर्यः; अहम् तु लोकेषु अनित्यत्वं दृष्ट्वा शोचामि।" "यदि गङ्गेयं पुत्र, त्वयि किंचित् अनिष्टं स्यात्, वंशपरम्परा नश्येत्; त्वमेव शतपुत्रेभ्यः श्रेष्ठः।" "न च अहम् पुनः व्यर्थं अन्यां भार्यां कर्तुं समर्थः; अखण्डवंशपरम्परां इच्छामि—शिवं ते अस्तु।" "धर्मपालकैः उक्तं—एकपुत्रोऽपि अपुत्रकः; नेत्रं च पुत्रः च समानम्—कदाचित् अस्ति, कदाचित् नास्ति, हे भरत; नेत्रे नष्टे शरीरं नश्यति, पुत्रे नष्टे वंशः विनश्यति।" "अग्निहोत्रं त्रैविद्यं दानयज्ञाः च—एतेषां षोडशांशोऽपि पुत्रसमः न;" "एवम् मनुष्येषु, सर्वेषु च प्राणिषु; निःसंशयं संतानस्य महत्त्वं वेद्मि।" "पुत्रैः पितृऋणात् विमुच्यते—नात्र संशयः; अयम् अनादिकल्पात् देवऋषिप्रदिष्टः त्रयः धर्मः।" "पुत्रः, कर्म, विद्या—एते त्रयो दीपाः, हे भरत।" "त्वं च वीर्यवान्, अक्लिष्टः, शस्त्राभ्यासरतः; तव मृत्युः केवलं संग्रामे एव।" एवं स महात्मा शंतनुः पुत्रे देवव्रते सर्वं यथावत् आख्यातवान्।