शान्तनुः, पुरुषश्रेष्ठः, तां गङ्गां दृष्ट्वा चिन्ताम् आपद्यत—किं कारणं यत् एषा सरित् श्रेष्ठा अद्य पूर्ववत् न प्रवहति? ततः स राजा महात्मा कारणं ज्ञातुम् आरब्धवान्। तत्र सः एकं कुमारं सुशुभ्रं दीर्घकायं मनोज्ञदर्शनं च ददर्श। स कुमारः दिव्यं आयुधं धारयन् इन्द्रवत् मध्यगङ्गायां स्थितः तीक्ष्णबाणैः परिवृतः आसीत्। तस्य समीपे गङ्गा बाणैः पूरिता दृष्ट्वा स राजा विस्मितः अभवत्—इदं कर्म मानुषैः अतीत्य प्रवृत्तम् इति मन्यते स्म। शान्तनुः बुद्धिमान् सन् तं पुत्रं, यं सः पूर्वं जातमात्रं दृष्टवान्, न तु तं स्वं पुत्रं इति अभ्यजानात्। स तु कुमारः पितरं दृष्ट्वा स्वमायया तं मोहितवान्; एवं मोहयित्वा तस्मात् देशात् शीघ्रं अन्तर्धानं गतः। तदद्भुतं दृष्ट्वा शान्तनुः पुत्रलालसया गङ्गाम् उवाच—मम पुत्रं दर्शय। तदा गङ्गा तं सुशोभनरूपं कुमारं दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा दर्शयामास। सा गङ्गा स्वयम् आभरणैः भूषिता, शुक्लवस्त्रधारिणी च आसीत्; शान्तनुः तां पूर्वं दृष्ट्वा अपि न ताम् अभ्यजानात्। तदा सा गङ्गा उवाच—हे नरश्रेष्ठ, यं त्वं मयि अष्टमं पुत्रं उत्पादितवान्, सः एषः अस्ति; सर्वास्त्रविदां श्रेष्ठः। एषः तव पुत्रः, महाबाहो, मया पालितः; गृहाण एनं, महाबाहो, गृहं नय। एषः वसिष्ठात् वेदान् शाखोपनिषदः च अधीत्य, अस्त्रेषु निपुणः, धनुर्वेदे परमपारङ्गतः, युद्धे इन्द्रसमः। देवासुरेषु सदा पूजितः; यत् अस्त्रज्ञानं उशनाः वेत्ति, तत् सर्वं अस्य विदितम्। तथा यत् अङ्गिरसः पुत्रः देवासुरैः पूजितः अस्त्रविद्यां जानाति, तत् अपि अस्मिन् प्रतिष्ठितम्। तव अयं पुत्रः, महाबाहुः, महात्मा, सम्पूर्णं विस्तृतं च ज्ञानं धारयति; जमदग्निसमः तेजसा, पराजेयः नास्ति। यद् अस्त्रं राभः वेत्ति, तत् अपि अस्मिन् प्रतिष्ठितम्; अयं महाधनुर्धरः, राज्यधर्मे अर्थशास्त्रे च निपुणः। एवं उक्त्वा सा गङ्गा तत्रैव अन्तर्धानं गता। तया अनुमता शान्तनुः तं पुत्रं गृहीत्वा तेजसा आदित्यवत् स्वपुरीं प्रतिपेदे। पुरुवंशजः राजा तां स्वां पुरीं, याम् इन्द्रपुरीं इव, प्रविश्य सर्वकामसमृद्धिं प्राप्तवान् इति मन्यते स्म। ततः पौरवेषु राज्यस्य हितार्थं पुत्रं रक्षिता नियुक्तवान्। शान्तनुपुत्रः, गुणसम्पन्नः, महात्मा, पितरं पौरवेषु युवराजे पदे स्थापयामास। भरतर्षभ, स राजा स्वसुतसहितः राज्यं धर्मेण पालयन् सर्वान् प्रहर्षयामास। एवं पुत्रसुखेन भूमिपः तुष्टः अभवत्। एवं संयम्य राज्यं चतुर्वर्षाणि व्यतीतानि। कदाचित् सः यमुनातटे वनं गतः। तत्र सः राजा अनिर्वचनीयम् उत्तमं गन्धं अघ्राय तस्य कारणम् अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। तदा एकां दाशकन्यां दिव्यरूपिणीं दृष्ट्वा, तां कृष्णलोचनां सः पप्रच्छ—"कस्य त्वं? का त्वम्? किं च इच्छसि, भयेनेव स्थिते?" सा उवाच—"अहं दाशस्य कन्या, धर्मार्थं जीविकार्थं च जनान् परं पारयामि। पितुर्निर्देशेन, महात्मनः दाशराजस्य, अहं इदं कर्म करोमि।" सा दिव्यरूपा सौगन्ध्या सौम्या च आसीत्। तां दाशकन्यां दृष्ट्वा शान्तनुः ताम् इच्छन् तस्याः पितरं प्रति विवाहार्थं गच्छन् तां याचितवान्। ततः पुत्रस्य हितार्थं तस्याः पितरं पप्रच्छ। दाशराजः तम् इत्येव प्रत्युवाच—"मम कन्या दिव्यरूपा, सा जातमात्रा एव वराय दातव्या; किन्तु, नराधिप, मम हृदि यद् इच्छामि, तत् शृणु। यदि त्वं, पापरहित, मम वचनं सत्यम् शपथेन प्रतिज्ञाय, एतां कन्यां धर्मपत्नीं कर्तुम् इच्छसि, तदा तुभ्यं दास्यामि। त्वत्तुल्यः वरः कदापि न स्यात्।" शान्तनुः उवाच—"तव याचना श्रुत्वा, हे दाश, मम चिन्तयिष्ये; यदि दातव्या, दास्यामि, अन्यथा न दास्यामि।" दाशः पुनरुवाच—"यः अस्यां जातः पुत्रः, सः एव तव अनुज्येष्ठः राजा अभिषिक्तव्यः, अन्यः न कश्चन।" शान्तनुः तं वरं दातुं न इच्छत्, भरतर्षभ, यद्यपि कामाग्निना संतप्तः अभवत्। एवं दाशकन्यां चिन्तयन् राजा कामवशात् हस्तिनापुरं प्रत्यगच्छत्। कदाचित् शोकसंतप्तः शान्तनुः चिन्तायाम् मग्नः उपविश्य आसीत्। तदा देवव्रतः पुत्रः पितरं उपगम्य पप्रच्छ—"सर्वे नृपाः तव वशे, सर्वत्र ते रक्षणं अस्ति; कथं त्वं एवम् दुःखितः पुनःपुनः शोकं प्रपद्यसे? हे नृपते, त्वं मौनः चिन्तायाम् मग्नः, मया सह एकं वाक्यं न भाषसे; अश्वेन न निर्गच्छसि, वर्णः क्षीणः, मृगस्य इव कृशः जातः। किं तव मनसि संतापं, तत् ज्ञात्वा अहम् यथोचितं करिष्यामि।" पुत्रस्य वचः श्रुत्वा शान्तनुः प्रत्युत्तरं दातुं न शक्तः; किन्तु पुत्रेण एवं उक्तः शान्तनुः तस्मै उत्तरम् उवाच।