गङ्गातटे महतीं तपश्चर्यां कुर्वन्तीं दिव्यरूपधारिणीं सरितां गङ्गां देवा वसवः सन्दृष्टवन्तः। तां भगिनीं दीनवदनां विकृतरूपां दृष्ट्वा पप्रच्छुः—"किं त्वं भगिनि, कस्यापराधात् एवं विकृतरूपा जातासि? देवेषु काचिद् आपद् नास्ति किल?" तदा वसवः प्रत्युवाचुः—"महान् ऋषिः वसिष्ठो ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, अस्मान् लघ्वपराधात् कोपितः शप्तवान्। पूर्वं संध्याकाले वसिष्ठं दृष्ट्वा, तं मुनिं मूर्खतया निगूढवन्तः स्म; तदर्थं सः क्रुद्धः अशापयत्—'यूयं मनुष्ययोषितां गर्भे जन्म प्राप्स्यथ।' ब्रह्मविदा उक्तं वचनं न निवर्तते; अतः त्वं मनुष्येषु स्त्री भूत्वा अस्मान् पुत्ररूपेण धारय।" गङ्गा तदाकर्ण्य वसून् उवाच—"भगवन्तः, वयं मनुष्ययोषितां गर्भं न प्रविशेम।" वसवः पुनरूचुः—"राजा प्रतिपस्य पुत्रः शान्तनुः, लोके प्रसिद्धः, मनुष्येषु जातः अस्माकं निमित्तं भविष्यति।" गङ्गा प्रत्युवाच—"यथा यूयं मम उक्तवन्तः, तथा मम अपि मतिः। यद् युष्माकं प्रियं, तदहं करिष्यामि।" वसवः पुनरूचुः—"यदा अस्माकं पुत्राः जायन्ते, तदा तान् जलं प्रति क्षिप, यथा त्रिषु लोकेषु मोक्षः न विलम्बितः स्यात्।" वसवः शप्तिहेतुं स्मरन्तः ऊचुः—"वयं सर्वे विवेकाभावात् सुरभिं हर्तुं इच्छन्तः वसिष्ठेन ब्रह्मर्षिणा शप्ताः स्मः; अतः शीघ्रं अस्मान् शापात् मोचय।" गङ्गा प्रत्यवदत्—"एवं करिष्यामि। परं तस्य राज्ञः एकः पुत्रः प्रजायेत, यथा तस्य सह मया संयोगः निष्फलो न भवेत्।" वसवः ऊचुः—"वयं प्रत्येकः चतुर्थांशं तेजः दास्यामः; तेन तव पुत्रः तस्य इच्छानुसारं जातः भविष्यति।" किन्तु—"मनुष्येषु तस्मात् अन्यः वंशः न भविष्यति; तस्मात् तव पुत्रः बलवान् स्यात्, अपुत्रः च।" एवं तु संविदं कृत्वा, प्रतिपो राजा, सर्वभूतहिते सदा रतः, गङ्गातटे बहून् वर्षान् जप्ये निमग्नः आसीत्। तत्र तं गङ्गा, रूपसम्पन्ना गुणशालिनी, स्त्रीरूपेण सलिलात् समुत्थिता, परममोहिनी रूपेण। स राजा मन्त्रपाठे स्थितः, सा दिव्या कन्या, तेजस्विनी, सालयुवतिकेव, दक्षिणोरू उपविष्टा। प्रतिपो राजा, धर्मज्ञः वाक्पटुतमः, तां उवाच—"भगवति, किं ते प्रियं, किं ते काम्यं, यत् अहं ते कर्तुं शक्नोमि?" सा कन्या उवाच—"राजन्, त्वां कामये; मां स्वीकुरु। या स्त्री प्रियं प्रार्थयन्ती त्यज्यते, सा साधुभिः निन्द्यते।" प्रतिपः प्रत्युवाच—"सुश्रोणि, अहं परदारां न स्पृशामि, न च जातिविपरीतां; एष धर्मनियमः मम। स्वां भार्यां परित्यज्य या अन्यां प्रार्थयते, सः यावत् प्रलयः, तावत् नर्कात् न मुच्यते।" "नाहं भोग्यः, न स्पृश्यः, न च एवं वक्तव्यः; राजन्, मां कामिनीं दिव्यां स्त्रीं, स्वीकुरु।" प्रतिपो राजा पुनरूचुः—"यत् त्वया मया च प्रियं कर्तव्यम् उक्तं, तत् त्वया एव नाङ्गीकृतम्; अन्यथा कर्तुं धर्मविनाशः स्यात्।" "शुभाङ्गि, त्वं मम दक्षिणोरू उपविष्टा; एष स्थानं स्नुषाणां पौत्राणां च। वामोरूस्त्रीभोग्यः, स त्वया न स्पृष्टः; अतः अहं त्वां न स्पृशामि।" "स्नुषा भव मम, सुश्रोणि; पुत्रार्थं त्वां वृणे। मयि आगता त्वं स्नुषापक्षं गृहीता।" सा उवाच—"एवं भवतु, धर्मज्ञ; तव पुत्रेण सह संगमं मे भवतु। तव भक्त्या अहं भारतवंशं पूजयिष्यामि।" "त्वं सर्वराजानां शरण्यः; तव गुणाः शतवर्षैरपि न वर्णनीयाः। तव वंशस्य यशः पुण्यं च प्रसिद्धम्; धर्मज्ञ, यथासंविदं तथा करिष्यामि।" "त्वत्सुतः कदापि किञ्चिद् न शङ्केत; अत्र स्थित्वा अहं तव पुत्रे प्रति अनुरागं जनयिष्यामि।" इति उक्त्वा सा तत्रैव अन्तर्धानमगात्; स राजा प्रतिपः तां दृष्ट्वा अदृश्यां जातां विस्मितः। स राजा पुत्रोत्पत्त्यै प्रतीक्षमाणः, मनसि तद् धृत्वा, तपः कृतवान्। प्रतिपः धर्मपत्नीया सह पुत्रार्थं तपश्चर्यां कृत्वा, तस्यां तेजस्विन्यां गर्भः सञ्जातः। दशमे मासे, पूर्णचन्द्रसमप्रभः, तेजसा सूर्यसदृशः, पुत्रः जातः। प्रतिपस्य पत्नी दिव्यसमानः पुत्रं प्रसूता, वृद्धयोः तयोः पुत्रः महौषधिः इव जातः। शान्तनोर् वंशः तस्मात् जातः; अतः सः शान्तनुः इति ख्यातः। जातमात्रे प्रतिपो राजा विधिवत् जातकर्मादि कारयामास। ब्राह्मणैः सन्मानपूर्वकं नामकरणं च कृतम्। शान्तनुः पृथिवीपालकः वेदविहितैः संस्कारैः सम्यक् पालितः। धर्मशीलः स राजा शान्तनुः वेदविद्यायां धनुर्वेदे च परमं कौशलं प्राप्तवान्। यदा कुमारः वाग्विशारदः यौवनं प्राप्तः, स्वकर्मभिः प्राप्य अमरलोकान् स्मरन्, शान्तनुः कुरुषु श्रेष्ठः धर्मकर्माणि कर्तुं प्रवृत्तः। तदा प्रतिपः पुत्रं शान्तनुं यौवनस्थितं उपदिशत्— "एकदा, पुत्र, मम समीपे काचित् स्त्री त्वत्संयोगार्थं आगता; यदि सा सुश्रोणि त्वां रहसि आगच्छेत्—" इति।