राजर्षेः शकुन्तलायाः पुत्रः भरतः सहस्रशः सुश्रुतैः वाजपेय-सत्रयज्ञैः विप्रान् वित्तैः तुष्ट्वा तद् अद्भुतं ददर्श। पुनरपि सः महायशाः भरतः कण्वाय सहस्रं जातरूपमयपद्मानां ददौ। तस्य यूपाः शतहस्तपरिणाहाः सुवर्णमयाः सहस्रहस्तोन्नताः इन्द्रादिभिः सह प्रतिष्ठिताः आसन्। ते मणिमयैः सर्वविधैः रत्नैः शोभमानाः, सुवर्णम्, गजान्, अश्वान्, महिषान्, उष्ट्रान्, वृषभान्, गोः च दत्तवान्। दासीदासान्, धनम्, धान्यम्, सुशीलाः गवः पादपोतैः सहिताः, सहस्रयूपचिह्नितां भूमिं दानसमृद्धां कण्वाय दत्तवान्। बहून् ब्राह्मणसमानान् पुरुषान् संपूज्य, बहूनि यज्ञानि च कृत्वा, ग्रामान् च लक्षशः उत्तमान् गृहाणि तदा दत्तवान्। तस्मात् भरताद् एव भारत्याख्या कीर्तिः उदपद्यत; येन एषा भारतवंशः प्रतिष्ठितः। तस्मिन्समुद्भवाः महाबलिनः रथिनः देवसमा अभवन्। तेषु केचन श्रेष्ठाः क्षत्रियाणां ब्रह्मसमा अपि आसन्, तेषां नामानि खलु असंख्येयानि। तेषां वंशे मुख्यतान् अहं वक्ष्यामि, हे भारत, ये महाभाग्यवन्तः देवसमा, सत्यधृतिव्रता च आसन्। इक्ष्वाकुवंशे महाभिषः नाम राजर्षिः बभूव, पृथिव्याः स्वामी, सत्यवाक्, सत्यधृतिः प्रख्यातः। सः सहस्रं अश्वमेधयज्ञानां शतं राजसूयानां च कृत्वा देवराजं तुष्ट्वा स्वर्गं प्राप्तवान्। अथ कदाचित् देवाः ब्रह्माणं पूजयन्तः आसन्, तत्र राजर्षयः उपस्थिताः, तेषु महाभिषः अपि आसीत्। तदा गङ्गा, सर्वनदीषु श्रेष्ठा, पितामहम् उपगम्य, तस्याः वासः वातेन विक्षिप्तः, शशाङ्कसमप्रभः बभूव। तस्मिन्काले देवगणाः मुखानि अपसार्य, राजर्षिः महाभिषः तु निरुत्सङ्गः गङ्गां पश्यन् तस्थौ। तदा भगवन् ब्रह्मा क्रुद्धः तम् उवाच—‘त्वं पुनः मर्त्यलोके जन्म प्राप्स्यसि, ततः एव लोकान् प्राप्स्यसि।’ ‘यतो गङ्गायाम् तव मनः आकृष्टम्, तया त्वं मर्त्यलोके दुःखं प्राप्स्यसि।’ ‘यदा ते कोपः जायते, तदा शापवशात् विमुक्तिः भविष्यति।’ सा गङ्गा तं तेजस्विनम् अग्निसमप्रभं महाभिषं दृष्ट्वा, धैर्यभ्रष्टम्, प्रतिपं तस्य पितरं वरयामास। सा तम् हृदि ध्यायन्ती, सर्वनदीषु श्रेष्ठा, प्रतिपं समुपगम्य, दुःखार्ता तं दृष्ट्वा। सा मार्गे गच्छन्ती दिविस्थान् वसून् ददर्श, ते स्वगुणविहीनाः आसन्; तान् दृष्ट्वा सा पृष्टवती—‘किमिदं रूपम्? किम् अनुकूलम्? देवेषु सर्वं कुशलम्?’ तदा वसवः ऊचुः—‘महानदी, वयं शप्ताः स्मः।’ ‘सर्वेषां वसिष्ठेन कुपितेन शापः दत्तः, यतो वयं मूढाः सन्तः तम् ऋषिं गुहायाम् नित्यम् निगूढवन्तः स्मः।’ ‘कदाचित् सायं वसिष्ठं दृष्ट्वा, सः क्रुद्धः—“मर्त्ययोषितां गर्भे भविष्यथ” इति शप्तवान्।’ ‘ब्रह्मविदा यत् उक्तं, तत् न निवर्तते; त्वं मर्त्यलोके स्त्री भूत्वा अस्मान् पुत्ररूपेण धारय।’ वसूनां वचः श्रुत्वा सा आजगाम—‘एवं भविष्यति’ इति, ततः वचनं च प्रोवाच। ‘प्रतिपस्य पुत्रः शांतनुः नाम लोके ख्यातः भविष्यति, सः मर्त्येषु जातः, अस्माकं कार्यसाधकः भविष्यति।’ ‘एष एव मम मतम्, यथा यूयं माम् उक्तवन्तः; यद् इच्छथ, तत् अहम् अपि करिष्यामि।’ ‘यदा पुत्राः जायन्ते, तदा जलं प्रति प्रक्षिप्य, त्रिषु लोकेषु अस्माकं मुक्तिर्न विलम्बिता स्यात्।’ ‘वयं सर्वे, विवेकहीनाः सन्तः, सुरभीं हर्तुम् इच्छन्तः, ब्रह्मर्षिणा शप्ताः; अतः शीघ्रं शापात् मोचय।’ ‘एवं करिष्यामि; तस्य कृते एकः पुत्रः अपि जायेत, यथा तस्य मया सह संयोगः व्यर्थः न स्यात्।’ ‘वयं सर्वे चतुर्थांशं तेजः दास्यामः; तेन तव पुत्रः इच्छया जायेत।’ ‘तस्मात् तस्मात् न मर्त्यलोके अपत्यपरम्परा भविष्यति; तव पुत्रः बलवान् अपुत्रकः भविष्यति।’ ततः प्रतिपः धर्मात्मा राजा गङ्गातटे वर्षाणि बहूनि जपपरायणः आसीत्। तस्य समीपे गङ्गा रूपसम्पन्ना सद्गुणयुक्ता स्त्रीरूपेण जलात् उत्पन्ना, सर्वाङ्गसुन्दरी बभूव। तस्मिन् समये सः राजर्षिः जपं कुर्वन् आसीत्; सा दिव्या कन्या, मनस्विनी, शोभनमुखी, सालयद्रुमसमना, तस्य दक्षिणं उरुं समुपविवेश। तम् ऋषिसत्तमं प्रतिपं सः वाक्यविशारदः धर्मतत्त्ववित् उवाच—‘किं ते प्रियं करवानि, सुभगे, यद् इच्छसि?’ तदा सा कन्या—‘त्वां कामये, राजन्, त्वया सह सायुज्यम् इच्छामि; प्रेम्णा उपगतानां स्त्रीणां परित्यागः साधुभिः गर्हितः।’ प्रतिपः—‘न अहम् परदारां कामात् उपयामि, न च वर्णान्तरां, सुभगे; एष धर्मनियमः मम।’ ‘यो हित्वा स्वदारं अन्यां स्त्रीं उपगच्छति, सः नर्कात् न मुच्यते यावत् प्रलयः।’ ‘नाहम् उपभोग्यः, न च उपेक्षणीयः, न च एवमुक्तव्यः; राजन्, त्वं मां उपगृह्य दिव्यां कन्यां, स्त्रीश्रेष्ठाम्, गृहाण।