शकुन्तलायाः विशालाक्ष्याः प्रति रथन्तरिः प्रोवाच—“ते पुत्रः सार्वभौमः भविष्यति, ते पतिः त्रैलोक्यविजयी च। त्वं श्रेष्ठवर्णे दिव्यान् भोगान् प्राप्स्यसि।” तस्याः हर्षः परमः अभवत्। ततः राजा दुश्यन्तः शास्त्रविधिना शकुन्तलां सर्वाभरणभूषितां मुख्यपत्नीं अकुर्वत्। ब्राह्मणेभ्यः सैनिकभ्यः च दत्त्वा, शकुन्तलायाः पुत्रं दुष्यन्तीम् अभिषेकं कृत्वा, तं “भरतः” इति नाम्ना युवराजं स्थापयामास। राज्यभारं भरताय समर्प्य, राजा स्वकर्तव्यं कृतं मन्यते स्म। शतवर्षं पूर्णं राज्यं कृत्वा, दुश्यन्तः वनं गत्वा दिव्यं लोकं प्राप्तवान्। दुश्यन्तात् भरतः धर्मेण राज्यं प्राप्य, तस्य महात्मनः कीर्तिमयाः कर्माणि आरभ्यन्त। स तेजस्वी, दिव्यः, अजेयः, सर्वलोकविख्यातः भूत्वा, पृथिव्याः नृपतीन् विजित्य, तान् आज्ञाकारीन् अकुर्वत्। स धर्मं आचरन्, अप्रतिमां कीर्तिं प्राप्तवान्; सर्वेश्वरः, बलवान् सार्वभौमः अभवत्। स इन्द्रवत्, मरुतां नाथः, अनेकानि यज्ञानि अकरोत्; कण्वः तस्य यज्ञे दक्षवत् आचार्यः अभवत्, दानैः समृद्धः। गोविततं नाम अश्वमेधं यज्ञं अकरोत्; तस्मिन् भरतः कण्वाय सहस्रं सुवर्णपद्मानि दत्तवान्। यमुनातटे शतम् अश्वमेधयज्ञानि, सरस्वत्यां त्रिशतानि, गङ्गायां चतुरशतानि अकरोत्। दुश्यन्तशकुन्तलयोः पुत्रः भरतः यज्ञैः कीर्तिं वितन्वन्, भरतवंशस्य महती कीर्ति व्याप्य अभवत्। भरतः विविधश्रेष्ठयोषितः पुत्रान् अलभत्; तान् “मम न योग्याः” इति न स्वीकार्य, मातरः क्रुद्धाः तान् यमलोकं निनयन्। तस्मात् तस्य पुत्रोत्पत्तिः निष्फला अभवत्। ततः भरतः महायज्ञान् कृत्वा, भरद्वाजात् भूमन्यूनामकं पुत्रं प्राप्तवान्। पुत्रस्य प्राप्तौ, पौरववंशस्य हर्षः जातः; भरतः श्रेष्ठः भूमन्युम् युवराजं स्थापयामास। भूमन्युः दिविरथं पुत्रं अलभत्; तथा सुहोत्रं, सुहोतम्, सुहविम्, सुयजुषं च। पुष्करिण्यां भूमन्युः रुचिकादीन् पुत्रान् अलभत्; तेषु सुहोत्रः ज्येष्ठः पृथिव्याः अधिपत्यं अलभत्। सुहोत्रः राजसूयाश्वमेधादीन् अनेकान् यज्ञान् अकरोत्; समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं अधिराज्यं अकरोत्। गजैः, गोभिः, अश्वैः, रत्नैः च समृद्धा पृथिवी तस्य शासनात् भारिता अभवत्। गजैः, अश्वैः, रथैः, जनसमूहैः च पृथिवी व्याप्ता, सुहोत्रः धर्मेण शासनं अकरोत्। यज्ञस्तम्भैः सर्वत्र चिह्निता, जनधान्यसमृद्धा पृथिवी सदा दीप्तिमती अभवत्। सुहोत्रात् इक्ष्वाकुवंश्या राज्ञी अजमिधं, सुमिधं, पुरुमिधं च अलभत्। तेषु अजमिधः श्रेष्ठः, तस्मिन् वंशः स्थापितः; तेन त्रिभ्यः पत्निभ्यः षट् पुत्रान् अलभत्—ऋक्षः, धूमिन्, नीलिः, दुश्यन्तः, परमेष्ठी, केशिन्; तेन जाह्नुः द्वौ जनरूषी पुत्रौ च अलभत्। ऋक्षात् रथन्तरपुत्रः वीरः सम्वराणः जातः; पंचालाः दुश्यन्तपरमेष्ठिनोः वंश्या, कुशिकाः जनहुवंश्या इति प्रसिद्धम्। जनरूषेः पुत्रेषु ऋक्षः ज्येष्ठः राजा अभवत्; तस्मात् सम्वराणः जातः, तव वंशस्य प्रवर्तकः। सम्वराणः ऋक्षपुत्रः पृथिवीं शासन्, महा विनाशः जनानां अभवत्। राज्यं विपत्तिभिः—दुर्भिक्षैः, मृत्युभिः, अनावृष्ट्या, रोगैः—भिन्नम् अभवत्। तानि विपत्तयः भरतान्, प्रतिद्वन्दिनां च सेनां, पृथिवीं कम्पयन्ति स्म। पंचालराज्ञ्याः सेना दशभिः विभागैः पृथिवीं जयित्वा, सम्वराणं युद्धे पराजितवती। तदा सम्वराणः पत्नीं, मन्त्रिणः, पुत्रान्, मित्राणि च गृहीत्वा, भयात् पलायितः। पराजिताः भरताः पश्चिमदिशं गत्वा, सिन्धुनदीतीरे पर्वतान्ते दुर्गे वने वासं अकरोत्। तत्र भरताः कष्टस्थले शरणं गत्वा, सहस्रवर्षाणि तत्र वासं अकरोत्। ततः venerable वसिष्ठः भरतान् समीपं आगतः; तेषां स्वागतं कृत्वा, तं सम्मान्य, सर्वं वृत्तान्तं निवेदितवन्तः। आसने स्थिते, राजा स्वयम् प्रार्थयामास—“त्वं अस्माकं पुरोहितः भव, यथा वयं राज्याय प्रयत्नं कुर्याम।” वसिष्ठः “ओम्” इति उक्त्वा भरतान् स्वीकार्य, पौरवम् सर्वक्षत्रियेषु सार्वभौमं अभिषिक्तवान्। सः अग्रनगर्याः, भूमिकर्णवत्, पूर्वं भरतैः निवासिता, तत्र राज्यं अकरोत् इति श्रुतम्।