राजा दुष्यन्तः परमसन्तोषेण स्वपुत्रजननस्य शुभवार्तां श्रुत्वा, स्वपुरोहितं मन्त्रिणश्च समाहूय हर्षेण प्रोवाच—"यूयं अपि दिव्यदूतवाक्यं शृणुत।" ततो देवर्षिवाक्यं श्रावयित्वा स राजा पुनः अवदत्—"एष मे पुत्रः सत्येनात्मजो मया ज्ञातः। केवलं तस्याः स्त्रियाः वचनेन यदि एषः मम पुत्रः इति स्वीकरिष्यामि, तर्हि जनाः सन्देहं कुर्वन्ति, न च स शुद्धः इति मन्यन्ते। अतः देवर्षिभिः सह अस्य विषयस्य संशयं निवार्य, अहं सुतं हर्षितः प्रहृष्टः च स्वीकृतवान्।" ततः राजा पुत्रस्नेहेन प्रहृष्टः सर्वाणि पितृकर्माणि सम्यक् अकरोत्, स्नेहपूर्वकं पुत्रं परिष्वज्य शिरसि च घ्राणं कृतवान्। ब्राह्मणैः सत्कृतः सूतैः स्तुतश्च, स राजा पुत्रसंस्पर्शात् परमं हर्षं प्राप। धर्मज्ञो राजा स्वभार्यां धर्मेण पूजयामास, सौम्यया वाचा तां शान्तये प्रोवाच—"पूर्वं अस्माकं सम्बन्धः जगतः निगूढः आसीत्, अद्य सर्वेषां साक्षात् पुनः प्रतिष्ठितः। अतः कारणात् एवमुक्तवान्। जनाः तव स्त्रीभावात् किञ्चिद् अनुचितं मयि सन्दधाति इति शङ्केयुः, तस्मात् तव शुद्ध्यर्थं अहम् अपि एवं विचिन्तितवान्। ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राश्च जातितः त्वां निष्पापां पतिव्रतां च रानीं पूजयिष्यन्ति। अयं पुत्रः राज्याय नियुक्तः, त्वं च मुख्यपत्नी भव।" "यच्च त्वं कोपसम्भवेन कटुतरं वचनं मम प्रति उक्तवती, तद् सर्वं क्षमितवान्। मिथ्या, अनुचितं, कटु वा अतीव पापं यत् मया उक्तं, तदपि त्वं क्षमस्व। पतिसंयमेन स्त्रियः पतिव्रतत्वं प्राप्नुवन्ति।" एवमुक्त्वा स राजर्षिः शुद्धाचारां तामन्तःपुरं नीत्वा मुख्यपत्नीं कृतवान्। वस्त्रैः, अन्नेन, पानैश्च तां सत्कृत्य, स राजा मातरं उपसृत्य रथन्तरीं प्रति अवदत्—"मम पुत्रः अरण्ये जातः, स ते दुःखं हरेत्; अद्य अहं पौत्रेण ऋणमुक्तः। एषा विश्वामित्रस्य कन्या, कण्वेन पालिता, तव स्नुषा—शकुन्तलां त्वं अनुगृहाण।" पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा सा रथन्तरी पौत्रं परिष्वज्य, शकुन्तलां च पादयोः पतितां समालिङ्ग्य, हर्षाश्रुभिः स्नेहेन वाक्यमुवाच—"लक्षणानि पश्यामि। तव पुत्रः सार्वभौमः भविष्यति; तव पतिः त्रिलोकविजयी भविष्यति। त्वं दिव्यभोगान् प्राप्स्यसि।" रथन्तर्याः वचनेन सा परमं हर्षं प्राप। ततः राजा शास्त्रविधिना शकुन्तलां सर्वाभरणभूषितां मुख्यपत्नीं कृतवान्। ब्राह्मणैः सैनिकैश्च दत्त्वा, शकुन्तलायाः पुत्रं दुष्यन्तात्मजं राज्ये अभिषेचयत्। तस्य नाम "भरतः" इति कृत्वा युवराजं न्ययोजयत्, भारं भरते न्यस्य कृतकृत्यः अभवत्। ततः पूर्णशतवर्षं राज्यं कृत्वा, राजा दुष्यन्तः वनं गतः, देवलोकं च प्राप। दुष्यन्तात् भरतः धर्मेण राज्यं प्राप्य, तस्य महात्मनः कीर्तिप्रकाशः आरब्धः। तेजस्वी दिव्यः अजितः सर्वलोकेषु विश्रुतः स राजा पृथिव्याः नृपान् विजित्य वशं नीतवान्। धर्ममार्गे स्थित्वा स अतुलां कीर्तिं प्राप, सार्वभौमः चक्रवर्ती अभवत्। सोऽश्वमेधादीन्यनेकानि यज्ञान् इन्द्रवत् अकरोत्, तत्र कण्वः यथादक्षः ऋत्विक् अभवत्, विप्रेषु महादानानि दत्तानि। स गोवितताख्यं अश्वमेधं कृतवान्, तत्र कण्वाय सहस्रं सुवर्णपद्मानि अदात्। यमुनातटे शतमश्वमेधान्, सरस्वत्याः तीरे त्रिशतं, गङ्गायाः चतुर्शतम् अयजत्। दुष्यन्तशकुन्तलयोः पुत्रः स भरतः यज्ञैः कीर्तिं सर्वत्र व्यसृजत्। तस्य पत्न्यः बह्व्यः सन्तः पुत्रान् अप्राप्नुवन्, राजा तान् न स्वीकृतवान्—"न एते मम" इति। ततः क्रुद्धाः मातरः तान् यमसदनं निन्युः, तस्मात् स राजा निरुत्तरः पुत्रैः अभवत्। अनन्तरं भरतः महायज्ञान् कृत्वा, भरद्वाजात् भूमन्युं नाम पुत्रं प्राप, स भरतः तं युवराजं कृत्वा पौर्ववं वंशं प्रमुदितः। भूमन्योरपि दिविरथः पुत्रः, तस्य च सुहोत्रः, सुहोतः, सुहवी, सुइयजुः इति पुत्राः। पुष्करिण्यां भूमन्युः ऋचीकादीन् पुत्रान् अप्राप्नोत्, तेषु ज्येष्ठः सुहोत्रः पृथिव्याः एकच्छत्रं अभवत्। स सुहोत्रः राजसूयादीन् अनेकान् यज्ञान् कृत्वा, समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं शासितवान्। एवं महाभारतस्य भरतवंशस्य महत्त्वं, धर्मपालनं, यशः च प्रवृत्तम्।