शकुन्तला, दुःखेन मनसा, पुत्रस्य हिताय दुःश्यन्तं संबोधयन्ती, इदं प्राह— "गर्दभ्याः क्षीरं विहाय, मम पुत्रः सर्वं क्षीरं पिबति; त्वां विहाय, हे दुःश्यन्त, शैलशिरः-कान्तां विहाय, मम पुत्रः सर्वां पृथिवीं शासनं करिष्यति।" ततोऽपि, "हे शकुन्तले, तव पुत्रः सार्वभौमः भविष्यति," इति महेन्द्रः उक्तवान्, तस्य वचनं न मिथ्या भविष्यति। शकुन्तला अनेकान् साक्षिणः, दूतान् दिव्यान् च, नामानि उक्तवती, किन्तु त एव न तथा सत्यम् वदन्ति, न च मिथ्या वदन्ति। "साक्षिणं विना, दुःखिता, यथागतं तथा गच्छामि," इति सा प्राह। एवं उक्त्वा, शकुन्तला निर्गता; तस्य शिरसि क्रोधाग्निः धूमयुक्तः दृश्यते स्म। स्वयम् उत्पन्नं क्रोधाग्निम् शरीरभागेषु निगृह्य, निष्कलङ्काङ्गी सा पुत्रेण सह वनं प्रविष्टा। ततः, आकाशे, दुःश्यन्तं ब्राह्मणैः, आचार्यैः, उपाध्यायैः, मन्त्रिभिः च परिवृतं दृष्ट्वा, दिव्यः शब्दः निर्गतः— "यथा वातशिकः माता, पिता च पुत्रस्य जनकः, एवं सः पुत्रः तव एव; पुत्रं स्वीकुरु, हे दुःश्यन्त, शकुन्तला सत्यम् उक्तवती।" "सर्वाङ्गतः पुत्रः जायते, आत्मा 'पुत्र' इति कारणात् उच्यते, हे पौरव।" "स्वयं तस्मिन् स्थाप्य, पुत्रं रक्ष; अन्यम् प्रतीक्षस्व, शकुन्तलां न तिरस्कुरु।" "स्त्रियः धर्मतः शुद्धाः, अतुलाः च, हे दुःश्यन्त; मासे मासे तासां प्रवाहः अशुद्धिं अपाकरोति।" ततः सर्वे प्राणी सर्वतः एकत्र वाचम् उदैरयन्— "बीजधारकः यमलोकात् पुत्रं उद्धरति, हे राजन्; गर्भपोषकः त्वम् एव, शकुन्तला सत्यम् उक्तवती।" "पतिः पत्न्यां प्रविश्य, तत्र पुनः जायते; एषा तयोः स्वभावः, शकुन्तलां न तिरस्कुरु।" "पत्नी स्वदेहात् पुत्रं द्विधा निर्मितं जनयति; तस्मात्, हे दुःश्यन्त, पुत्रं शाकुन्तलं धारय, हे राजन्।" "एषा शुभा भाग्यः, न त्याज्यः; जीवितं स्वपुत्रं धारयतु। हे दुःश्यन्त, महात्मनं शाकुन्तलां पौरवं पालय।" "यतः त्वया तस्य पालनं अस्माकं आदेशात् अपि अधिकं, तस्मात् तव पुत्रः 'भरतः' इति नाम्ना प्रसिद्धः भवतु।" "भरतात् प्रसिद्धं नाम, यस्मात् एषा वंशः 'भारतः' इति कथ्यते; पूर्वेऽपि, परेऽपि, भारता इति ज्ञायन्ते।" एवं उक्त्वा, देवाः तपस्विनः ऋषयः च, हर्षपूर्णाः, पुष्पवर्षं वर्षयन्तः, शकुन्तलां पतिव्रतां इति हर्षेण संबभूवुः। देववाक्यं श्रुत्वा, पौरववंशजः दुःश्यन्तः सिंहासनात् उत्थाय, अमरान् प्रणम्य। सः हर्षितः, पुरोहितं मन्त्रिणः च संबोध्य, "देवदूतस्य वचनं सर्वे शृण्वन्तु," इति प्राह। "देवानां महर्षिणां वचनानि अपि शृण्वन्तु; अहं अपि एषं पुत्रं आत्मनं एव जानामि।" "यदि केवलं तस्य वचनात् पुत्रं स्वीकुर्यां, जनानां सन्देहः स्यात्, सः शुद्धः न स्यात्।" "तस्मात्, देवैः महर्षिभिः सह, विषयं स्पष्टीकृत्य, राजा हर्षपूर्णः पुत्रं स्वीकृतवान्।" ततः राजा, पुत्रस्नेहेन हर्षितः, सर्वपितृयज्ञान् कृतवान्; पुत्रं स्नेहेन आलिङ्ग्य, शिरसि घ्राणं कृतवान्। ब्राह्मणैः सम्मानितः, सूतैः स्तुतः, पुत्रस्पर्शात् परमं हर्षं अनुभूतवान्। धर्मतः स्वपत्नीं अपि सम्मान्य, सान्त्वनवाक्यैः ताम् उवाच— "पूर्वं अस्माकं सम्बन्धः लोकस्य गूढः आसीत्; अद्य सर्वेषां साक्षात् सम्बन्धः पुनः स्थापितः।" "तस्मात्, तस्य विषये एवं उक्तवान्।" "स्त्रीत्वात् जनाः मन्येत, मयि किञ्चिद् दोषः अस्ति; तव शुद्ध्यर्थं अपि एवं विचारितवान्।" "ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः च, स्वस्वजात्या, त्वां दोषरहितां पतिव्रतां रानीं सम्मानयिष्यन्ति।" "एषः पुत्रः राज्याय नियुक्तः, त्वं मुख्यरानी भव।" "यानि त्वं क्रोधात् मम प्रति कठोराणि, अप्रियाणि वचनानि उक्तवती, तानि सर्वाणि क्षान्तवान्।" "मिथ्या, अनुचितं, कठोरं, अतीव दोषयुक्तं, यद् मया उक्तम्, त्वं अपि क्षमस्व; पतिसंयमेन स्त्रियः पतिव्रतां पदं प्राप्नुवन्ति।" एवं उक्त्वा, राजर्षिः ताम् निर्दोषचारित्रां अन्तःपुरं नेत्वा, प्रियं रानीं कृतवान्। वस्त्रैः, अन्नपानैः सम्मान्य, भरतवंशजः मातरं उपगम्य, रथन्तरीं प्रति उक्तवान्— "मम पुत्रः वने जातः, तव दुःखं निवारयिष्यति; अद्य तव पौत्रेण ऋणात् विमुक्तः अस्मि, हे भाग्यवती।" "एषा विश्वामित्रस्य कन्या, कण्वेन पालिता; एषा तव पुत्रवधूः, हे महाभागे, शकुन्तलायै अनुग्रहं कुरु।" पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, रथन्तरी पौत्रं आलिङ्ग्य, शकुन्तलां च पादयोः पतितां आलिङ्ग्य। उभाभ्याम् बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, हर्षबाष्पैः सिक्तवती, सत्यम् उक्तवती— "लिङ्गानि चिन्हानि पश्यामि।" एवं कथायाम्, शकुन्तलायाः सत्यं, पुत्रस्य सार्वभौमत्वं, दुःश्यन्तस्य पुत्रग्रहणं, देवर्षिणां पुष्पवर्षः, रानीं सम्मानः, भारतानाम् उत्पत्तिः च, आदरपूर्वकं प्रकाशितम्।