मेना दिव्येषु देवेषु वर्तते, देवाः चापि मेनकया सह सन्ति; अतः मम जन्म, हे दुष्यन्त, तव जन्मनः अपेक्षया उन्नतम् इति त्वया ज्ञातव्यम्। त्वं पृथिव्याम् विचरस्येव, राजन्, अहं तु गगने विचरामि; पश्य, अस्माकं मध्ये कियत् अन्तरम्—मेरुशिखरस्य सर्षपस्य च यथा भेदः, एवं मम तव च स्थितिः। अहम् इन्द्रस्य, कुबेरस्य, यमस्य, वरुणस्य च राजधानीयानि दृष्टवती; एवं मम सामर्थ्यं पश्य, राजन्। पूर्वं, नरश्रेष्ठ, उर्वश्याः पुत्रः आयुः नाम जातः, स एव तव प्रपितामहः आसीत्, महाबाहो। बहवः ऋषयः, महावीर्यवन्तः क्षत्रियाश्च, रिपुसूदन, अप्सरसां गर्भात् जाताः; ऋषीणां मध्ये, अप्सरसः मातरः सन्ति, इति दोषः न विद्यते। अहम् अपि, राजन्, सत्यम् उक्त्वा वक्ष्यामि; शृणु, दृष्टान्तार्थं वदामि, न तु दुष्टभावेन, तद् त्वया क्षन्तव्यम्। यावत् विकृतः पुरुषः स्वमुखं दर्पणे न पश्यति, तावत् सः आत्मानं अन्येभ्यः शोभनतरं मन्यते। यदा तु सः दर्पणे स्वदुर्लक्षणं रूपं पश्यति, तदा सः स्वयमेव लज्जां अनुभवति, न तु परेषां कृते। यः अत्यन्तं सुन्दरः, सः कञ्चन न अवमन्यते; किन्तु यः अतिवाचालः, कटुवादी च, सः लोके क्लेशदः भवति। मत्तगजाः रजः शिरसि क्षिप्तं सन्तः हृष्यन्ति; तथैव, दुष्टः जनः परनिन्दायां प्रमुद्यते। अपि च, नास्तिकः अपि, सत्यधर्मात् पतितं पुरुषं दृष्ट्वा, तेन व्यथ्यते, यथा कोऽपि क्रुद्धः विषधरः—किं पुनः आस्तिकः? यदि कश्चित् आत्मसमानं पुत्रं उत्पाद्य तं तु निन्दति, तदा देवाः तस्य श्रीं हरन्ति, तस्मिन् पापं प्रविशति। यः अनर्हः, असत्यः, अशुचिः, नास्तिकः, दुष्कृत्यः, दुष्चरित्रः च, तस्मिन् शीघ्रं पापं प्रविशति; धर्मनिष्ठेषु तु न तथा। मूर्खः, पुरुषाणां वचनानि—शुभानि अशुभानि वा—श्रुत्वा, तेषु अशुभं गृह्णाति, यथा शूकरः मलम्। विपरीतम्, पण्डितः शुभाशुभवचनानि श्रुत्वा, तेषु शुभम् एव गृह्णाति, हंसः क्षीरमिव वारि मिश्रितात्। यः स्वदोषं जानाति, सः च स्वधर्मानुसारं गुणान् अन्येषु अपि पश्यति; नीचः, परकीर्त्या दग्धः, तदवस्थां प्राप्तुं अशक्तः, अतः परनिन्दनाय प्रवर्तते। यथा साधुः परनिन्दया क्लेशं अनुभवति, तथैव पापः परनिन्दनया तुष्टिं लभते। मूर्खाः विशेषतः परनिन्दायां रताः; साधवः तु न कदापि निन्दायाम् आसक्ताः। यथा साधुः वृद्धान् अभिवाद्य तृप्तिं प्राप्नोति, तथा मूर्खः साधुं निन्दित्वा तुष्टिं लभते। ये दोषान् न जानन्ति, ते सुखेन वसन्ति; मूर्खाः तु दोषान् अनुसंधाय दुःखिनः भवन्ति; यथा साधवः परैः कथ्यन्ते, एवं त एव दोषान् कथयन्ति। लोके न किञ्चन हास्यतरं अस्ति, यदि पापाः साधून् पापान् इति वदन्ति, स्वयम् एव पापाः सन्तः। निःसन्देहम्, लोके दुःखानि तीक्ष्णानि सन्ति; पूर्वजाः अपि पुत्रं कुलस्य रक्षायै उपदिष्टवन्तः। अतः, सर्वेषां धर्माणां मध्ये, पुत्रः न परित्याज्यः; स्वपत्नीसम्भूतः, यथोचितसम्भृतः च पुत्रः रक्षितव्यः। मनुः अपि उक्तवान्—क्रयवत्याः, कन्यायाः च जाताः पुत्राः दायादाः; षड् दायादाः बन्धुसम्बन्धेन, षड् दायादाः सम्पत्त्या। पुत्राः पितॄणां धर्मकृत्यं कुर्वन्ति, मनसः च हर्षं वर्धयन्ति; धर्मस्य नौका इव जाताः, ते पितॄन् नरकात् उद्धरन्ति। अतः, नरशार्दूल, पुत्रं न परित्यक्तुम् अर्हसि; एवं, नृप, पुत्रं च सत्यं च रक्ष। एते द्वौ रक्षितव्यौ—आत्मानं च सत्यधर्मं च; न त्वया अनृतं वक्तव्यम्, नृपते; आत्मानं च सत्यं च रक्ष, नृपश्रेष्ठ; सिंहसदृश, त्वं मृषावादं न वह। शतं कूपानां श्रेष्ठं तडागं, शतं तडागानां श्रेष्ठं यज्ञः, शतं यज्ञानां श्रेष्ठः पुत्रः, शतं पुत्राणां श्रेष्ठं सत्यम्। सहस्रं अश्वमेधानां च सत्यं तुलायाम् स्थाप्यते चेत्, सत्यं तु तेषां सर्वेषां गुरुतरं भवति। सर्ववेदाध्ययनं, सर्वतीर्थस्नानं च अपि, सत्यस्य षोडशभागमपि न समं, राजन्। न कश्चन धर्मः सत्यसमः, न किमपि सत्याद् उच्चतरम्; न कश्चन पापः असत्यात् तीक्ष्णतरः लोके। सत्यं परमो धर्मः, राजन्, प्रतिज्ञा तु सत्यादपि गरीयसी; प्रतिज्ञां मा लंघ, राजन्, सत्यं त्वया सह भवतु। यः पापकर्म कृत्वा तद् न जानाति, नराधिप, तस्मात् पापात् लोके न कश्चन घोरतरः। हृदयेन तु सत्यं च असत्यं च वेत्सि, अतः धर्म्यम् आचर, हितं अन्विच्छ। यः न कामेन, न क्रोधेन, न द्वेषेण, न मित्रे, न शत्रौ, कदाचन अतिचरति, सः एव उत्तमपुरुषः। यदि त्वं असत्ये प्रवृत्तः, तस्मिन् श्रद्धासि, अथवा न श्रद्धासि, तर्हि अहम् आश्रमं गन्तुम् इच्छामि; त्वादृशेन सह संगः नास्ति। यदि पुत्रे सन्देहः अस्ति, तर्हि बुद्ध्या परीक्षस्व; वंशः, स्वरः, स्मृति, स्वभावः, आचारः, ज्ञानम्, वीर्यम् च। यदा वीर्यं च स्वभावश्च, रोमकूपानि च, शरीरलोमविन्यासश्च तुल्यानि, तदा सः नूनं तस्यैव पुत्रः। तव शरीराज्जातं सदृशं रूपं दृश्यते, नराधिप; तस्मात्, हे राजन्, यः त्वां ‘पितरम्’ इति आह, तं व्यर्थं न भाषस्व।