स तदा राजा दुष्यन्तः कण्वाश्रमस्थां शकुन्तलां तिरस्कारपूर्वकं संबोधितवान्। "सर्वाः स्त्रियः पराधीनाः, सर्वाः क्रोधपूर्णाः, सर्वाः मिथ्यावादिन्यः," इति ताम् उवाच। "त्वं कण्वं न संबोधयितव्या। तव माता मेनका निःस्नेहा नर्तकी, या हिमालयपादे परित्यक्ता माला इव स्थिताऽभूत्। तव पिता अपि, क्षत्रियवंशसम्भूतः विश्वामित्रः, निःस्नेहः, ब्राह्मण्यलाभलोलुपः, कामनिष्ठः। दिव्या मेनका यथैच्छं मां विश्वामित्रं समजनयत्। अहं तव जन्म जानामि, हे निन्दिते, तवाऽपवित्रजननात्।" "मेनका सर्वासु अप्सरसु श्रेष्ठा, तव पिता महर्षिः। तयोः पुत्री सती त्वं किमर्थं प्रमदावद् वदसि? कुलं उत्तमं इति वदसि, किन्तु तव जन्म नीचम्। तवोत्पत्त्यनन्तरं परित्यक्ता, अन्यैः पालिता, कपोतस्य शिशु इव। तव पिता कण्वः दुर्विवेकः, दुर्भाग्यसम्भूतं शिशुं यथा त्वां पालितवान्। तपस्विनि, तव वचनानि न विश्वसनीयानि।" "एवं राज्ञः सम्मुखे उक्त्वा यत्र इच्छसि तत्र गच्छ। इह सुवर्णं, रत्नानि, मुक्ताः, वस्त्राणि, आभरणानि। यदि भोगान् इच्छसि, तपस्विनि, तान् गृहाण। अहं त्वां द्रष्टुम् न इच्छामि; यत्र इच्छसि तत्र गच्छ।" ततः शकुन्तला राजानं प्रत्युवाच—"राजन्, त्वं परेषां दोषान् सर्षपमात्रान् पश्यसि, स्वदोषान् बिल्वफलमात्रान् अपि पश्यसि, किंतु न पश्यसि। मेनका देवेषु वर्तते, देवाः मेनकया सह; तव जन्मात् मम जन्म उत्तमम्। त्वं भूमौ चरसि, अहं आकाशे विचरामि; मेरुसर्षपयोः यथा भेदः, तथा अस्माकं। अहं इन्द्रकुबेरयमवरुणानां राजगृहाणि दृष्टवती; तव तेजः पश्य।" "पूर्वं, नरश्रेष्ठ, उर्वश्याः पुत्रः आयुः नाम्ना जातः, स तव प्राचीनः पूर्वजः। अप्सरसः बहवः महर्षयः महावीर्याः क्षत्रियाः च उत्पन्नाः; ऋषिषु एवं मातृत्वे दोषः नास्ति। अहं अपि तवोक्तमेकं सत्यं वचनं वक्ष्यामि; तदुपमा हेतुं शृणु, न तिरस्काराय, क्षन्तव्यं च।" "यावत् विकृतः पुरुषः स्वमुखं दर्पणे न पश्यति, तावत् अन्येभ्यः स्वं सुन्दरं मन्यते। किंतु दर्पणप्रतिबिम्बे स्वदोषं दृष्ट्वा, स्वयमेव लज्जितः भवति, न परेषां कारणात्। अतीव सुन्दरः जनः अन्यं न अवमन्यते; किन्तु अतिवाचालः, कठोरवाचः जनः, इह किल्बिषकरः भवति।" "मदोनमत्तः गजः धूलिपातेन हर्षं यथा अनुभवति, तथा दुष्टः जनः परनिन्दायां हर्षितः भवति। सत्यधर्मपरित्यक्तस्य पुरुषस्य वचनैः, नास्तिकः अपि व्यथितः भवति, तस्मात् क्रुद्धविषधरः सर्पः इव; तर्हि आस्तिकः किम्? यदि पुरुषः स्वतुल्यं पुत्रं उत्पाद्य तं निन्दति, तस्य श्रीः देवैः नश्यति, दुःखं च प्रविशति।" "दुःखं शीघ्रं तस्य प्रविशति, यो अनर्हः, असत्यः, अशुद्धः, नास्तिकः, दुष्कृत्यः, कुसंस्कारः; धर्ममार्गगामिनः तु दुःखं न प्रविशति। मूढः पुरुषः, जनानां वचनानि—सद्वा, दुष्ट्वा—श्रुत्वा, दुष्टवाक्यं गृह्णाति, यथा वराहः मलम्। विद्वान् तु, जनानां वचनानि श्रुत्वा, सद्वाक्यं गृह्णाति, यथा हंसः क्षीरम्।" "यो स्वदुष्टस्वभावं जानाति, नीचः, व्यग्रचित्तः, सः अन्येषु अपि तद्वत् गुणान् धर्मान् पश्यति। नीचः जनः, परकीर्तिनाऽतिभूतः, तद्वैभवं न प्राप्य, निन्दायाम् प्रवर्तते। यथा सत्पुरुषः परनिन्दायाम् व्यथितः भवति, तथा दुष्टः जनः परनिन्दायां हर्षितः भवति। मूढाः विशेषतः निन्दायाम् रमन्ते; सत्पुरुषाः तु न कदापि निन्दायाः प्रवृत्ताः।" "यथा सत्पुरुषः वृद्धान् नमित्वा तुष्टिं लभते, तथा मूढः जनः सत्पुरुषम् अपमान्य तुष्टिं लभते। दोषान् अनजानन्तः सुखेन वसन्ति; दोषान् अन्वेषयन्तः मूढाः दुःखिताः; यथा सत्पुरुषाः जनैः कथ्यन्ते, तथा तादृशाः अपि जनैः कथ्यन्ते।" "लोके दुष्टैः सत्पुरुषान् दुष्टः इति वक्तुम्, तेषां दुष्टत्वे, हास्यं नास्ति। निःसन्देहं, जगत् दुःखं तिरस्कारेण जायते; पूर्वजाः पुत्राय कुलपरम्परायाः रक्षणं उक्तवन्तः। तस्मात् सर्वेषु धर्मेषु, पुत्रः न त्याज्यः; स्वदारसम्भूतः, यथायोग्यं पालितः।" "मनुः उक्तवान्—क्रयदारसम्भूतः, कन्याम् उत्पन्नः पुत्रः, वार्षिकः; षड् जात्याः, षड् दायेन वार्षिकः। पुत्रः पुरुषस्य धर्मकर्माणि साधयति, मनसः हर्षं वर्धयति; धर्मनावः इव जन्मित्वा, पितरं नरकात् उद्धरति।" "तस्मात्, नृसिंह, पुत्रं न त्यज्यः; पुत्रं च सत्यं च रक्ष। आत्मानं धर्मं च रक्ष; न मिथ्यावद, नृपते; आत्मानं धर्मं च रक्ष, नृपश्रेष्ठ; नृसिंह, किल्बिषं न धारय।" "शतं कूपानां एकः तडागः श्रेष्ठः, शतं तडागानां एकः यज्ञः श्रेष्ठः, शतं यज्ञानां एकः पुत्रः श्रेष्ठः, शतं पुत्राणां एकः सत्यम् श्रेष्ठम्। सहस्रं अश्वमेधानां सत्यम् तुलयित्वा, सत्यम् अश्वमेधसहस्रात् श्रेष्ठम्।" एवं शकुन्तला, सत्यधर्मनिष्ठा, राज्ञः दुष्यन्तस्य तिरस्कारं सहनं, स्वकुलोत्कर्षं, धर्मस्य महत्त्वं, पुत्रस्य रक्षणं, सत्यस्य श्रेष्ठत्वं च विविधान् दृष्टान्तान् उपन्यस्य, धर्मयुक्तया वाणीं विनीतया च राजान् प्रति उवाच।