शकुन्तला धर्मं स्वं धृत्वा दुःखिता दुष्यन्तस्य शरणं प्राप्तवती। सा नम्रभावेन राजानं प्रार्थयति—“राजन्, मम धर्मपालनाय तव शरणं प्राप्तवती, तस्मात् प्रतिज्ञाय सत्यं वदितव्यं, न मिथ्यावचनं कर्तव्यम्। स्वं धर्मं परित्यज्य, स्वजनैः परित्यक्ता, त्वमेव मम एकः रक्षकः; अहं निर्दोषा त्वया न त्याज्या। किं पापं मया पूर्वं कृतं, येन बाल्ये स्वजनैः परित्यक्ता, अधुना च त्वया परित्यक्ता?” इति दुःखं व्यक्तयन्ती सा पुनः वदति—“यद्यपि त्वया परित्यक्ता, पुनः आश्रमं गमिष्यामि; किन्तु एष बालकः तव पुत्रः, तं न परित्यज्यः।” दुष्यन्तः तस्याः वचनानि श्रुत्वा ताम् उपेक्ष्य उत्तरं दत्तवान्—“एष पुत्रः न मम तव च जातः इति अहं न जानामि, हे शकुन्तले। स्त्रियः मिथ्यावाचः; तव वचनानि कः विश्वसिष्यति? त्वं निर्लज्जा, असम्भावनीयानि वचनानि मम सन्निधौ कथयसि, हे दुष्टा तपस्विनी, गच्छ। कः स महर्षिः, तपस्यायाम् उग्रः? कः सा अप्सरा मेनका? कः त्वं दीनरूपा, तपस्विनीवस्त्रेण युक्ता?” दुष्यन्तः बालकस्य रूपं दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्—“एष तव पुत्रः, बालकः सन् अपि महान्, अतिवीर्यवान्। अल्पकाले एव कथम् एवम् उन्नतः जातः, शालवृक्षस्य काष्ठवत्?” तदनन्तरं शकुन्तलायाः जन्म विषये तिरस्कारं कृतवान्—“तव जन्म नीचम्, त्वं कामिनीव प्रतीतिः। मेनका तव माता, कामात् उत्पन्ना। तव सर्वाणि वचनानि गूढानि, स्त्रियः सर्वत्र चञ्चलाः, कामनिष्ठाः। स्त्रियः पराधीनाः, क्रोधपूर्णाः, मिथ्यावाचः; त्वं कण्वं न संबोधय। मेनका तव माता अनुदार्या, नर्तकी, हिमालयपादे त्यक्ता, यथा नष्टमालिका। तव पिता अपि अनुदार्यः, क्षत्रियजातः, ब्राह्मण्यलोलुपः, कामनिष्ठः विश्वामित्रः। दिव्या मेनका यथा इच्छति, तथा मम पुत्रम् उत्पन्नवती; अहं तव जन्म जानामि, हे नीचजाते। मेनका अप्सरसां श्रेष्ठा, तव पिता महर्षिः; तस्मात् तयोः पुत्री सती, किमर्थं कामिन्याः वचनानि वदसि? तवं कुलं उत्तमं इति वदसि, किन्तु जन्म नीचम्; जन्मनन्तरं त्यक्ता, अन्यैः पालिता, यथा कूजः। कण्वः तव पिता, दुर्बुद्धिः, तव जन्मदोषवत् बालवत् पालितवान्; तव वचनानि, हे तपस्विनी, न विश्वसनीयानि।” राजा तस्यै स्वर्णं, रत्नानि, मुक्ताफलानि, वस्त्राणि, भूषणानि दत्त्वा वदति—“यदि भोगं इच्छसि, स्वीकुरु; अहं तव दर्शनं न इच्छामि; यत्र इच्छसि, तत्र गच्छ।” शकुन्तला दुःखिता, किंचित् क्रोधेन, प्रत्युत्तरं दत्तवती—“राजन्, अन्येषां दोषान् तिलवत् पश्यसि, स्वदोषान् बिल्वफलवत् पश्यसि च न पश्यसि। मेनका देवानां मध्ये, देवाः मेनकया सह; मम जन्म उत्तमं, तव जन्मात् श्रेष्ठम्। त्वम् भूमौ चरसि, अहं आकाशे गच्छामि; अस्माकं मध्ये अन्तरं पश्य, मेरुशिखरस्य तिलस्य च यथा। इन्द्रस्य, कुबेरस्य, यमस्य, वरुणस्य राजमहलानि दृष्टवती; मम सामर्थ्यं पश्य। पुरातने काले, उर्वश्याः पुत्रः आयुः जातः, स तव पूर्वपितामहः। बहवः महर्षयः, वीराः क्षत्रियाः अप्सराभिः जाताः; महर्षिषु अप्सरासु माता दोषः नास्ति। अहं अपि सत्यम् उक्तिं वदामि, शृणु; उदाहरणाय वदामि, न द्वेषाय; क्षन्तव्यं च। यावत् कुरूपः स्वं मुखं दर्पणे न पश्यति, तावत् स्वं अन्येभ्यः सुन्दरतरं मन्यते। यदा तु कुरूपं स्वं रूपं दर्पणे पश्यति, तदा आत्मन्येव लज्जां प्राप्नोति, न अन्यैः। अतीव सुन्दरः जनः कञ्चनं न अवमन्यते; किन्तु अतीव वाचालः, कटुवाचः दुःखदायकः भवति। मत्तगजाः धूलिं प्रक्षिप्ताम् आनन्दन्ति; तथैव दुष्टः जनः परनिन्दायाम् आनन्दं प्राप्नोति। आस्तिकः अपि सत्यधर्मात् पतितं जनं दृष्ट्वा व्यथितः भवति, यथा क्रुद्धं विषसर्पं; ततोऽधिकम् आस्तिकः। यदि पुरुषः स्वसमानं पुत्रं उत्पाद्य तं तिरस्करति, देवाः तस्य श्रीं नाशयन्ति, दारिद्र्यं च प्रविशन्ति। दारिद्र्यं शीघ्रं प्रविशति, ये अनर्हाः, असत्याः, अशुद्धाः, नास्तिकाः, दुष्कर्मणः, दुष्चारित्राः; धर्ममार्गे गच्छन्ति तु न। मूर्खः जनः जनानां वचनानि—सद्वा, दुर्वा—दुष्टवचनानि गृह्णाति, यथा वराहः मलम्। विद्वान् जनः जनानां वचनानि—सद्वा, दुर्वा—सद्वचनानि गृह्णाति, यथा हंसः क्षीरं जलात्। स्वदुष्टभावं जानन्, नीचः, मनः क्लेशयुक्तः, अन्येषु स्वभावानुसारं गुणान् पश्यति। नीचः, परकीर्तिनः ज्वलनदाहेन संतप्तः, तं स्थानं न प्राप्नोति, तस्मात् निन्दायाम् प्रवृत्तः। यथा साधुः परनिन्दायाम् दुःखं अनुभवति, तथा दुष्टः परनिन्दायाम् आनन्दं अनुभवति। मूर्खाः विशेषतः निन्दायाम् आसक्ताः; साधवः निन्दायाम् कदापि न आसक्ताः। यथा साधुः वृद्धान् नमस्कृत्वा तुष्टिं प्राप्नोति, तथा मूर्खः साधुं तिरस्कृत्य तुष्टिं प्राप्नोति।” एवं शकुन्तला दुःखयुक्ता, धर्मयुक्तं, यथार्थं, तत्त्वं, तिरस्कारस्य उत्तरं, आत्मसम्मानं च प्रकटीकृतवती।