मम पिता महर्षिः विश्वामित्रः, जनकः महात्मा, एवं मे माता दिव्या मेनका नाम अप्सराः। सा मेनका अप्सराः हिमवत्पर्वतस्य शिखरेषु मां जनयामास। सा मां त्यक्त्वा, स्वसुतां परित्यज्य यथा, तत्रैव निर्गता। ततः धर्मिष्ठाः पक्षिणः समागत्य मां संरक्षयन्। तेषां पक्षिणां पक्षा-परिरक्षितां मां शाकुन्तलीति नाम दत्तम्। अथ महात्मा काश्यपः मां दृष्टवान्। पक्षिणः, या अहं अग्निहोत्रस्य जलार्थिनी तत्र आगता, मां दयया महर्षये न्यवेदयन्, यथैव निधिं समर्पयन्ति। ततः यजमानः कण्वः मां दृष्ट्वा तुष्टः स्मितपूर्वकं मां स्वगृहं नयामास, यथा अग्निं समिधोः गृह्णीयात्। तत्र अस्मिन आश्रमे, महर्षिणा स्नेहेन मां पुत्रीव पालिता, सदा सन्मानिता। अहं विश्वामित्रस्य कन्या, हे राजन्, कण्वमुनिना पालिता; त्वया च दृष्टा यौवनं प्रविशन्त्या मया। त्वं च आश्रमवासे, पर्णशालायां, एकाकिनीं माम् अद्राक्षीः, भाग्ययोगेन, पितृहीनां, निर्जनवासिनीं कन्यां। त्वं सौम्यैः सत्यैश्च वाक्यैः मां पुत्रार्थं प्रार्थयथा; धर्मकामार्थनिश्चयेन त्वमपि तत्रैव वसन्। गन्धर्वविवाहविधिना, परम्परानुसारं, त्वया मम हस्तः गृहीतः। अहं तव वंशं, आचरणं, सत्यं च जानामि। स्वधर्ममवलम्ब्य त्वां शरणं प्राप्तास्मि; तस्मात् प्रतिज्ञाय, त्वं मृषावचनं न वदेत्। स्वधर्मं परित्यज्य, त्वामेकं शरणं कृत्वा, त्यक्तां मां त्वं न परित्यजाः, नृपते, निरपराधां माम्। किं पापं मया कृतं पूर्वं, येन बाल्ये बान्धवैः, अद्य च त्वया परित्यक्ता? ननु, त्वया परित्यक्ता अपि, अहम् आश्रमं प्रतिनिवर्तिष्ये; परं, एषः तव पुत्रः, त्वया न परित्यज्यः। अहं नायं सुतः मम तव च जातः, शाकुन्तलेति त्वया उक्तम्। स्त्रियः अनृतं वदन्ति; कः तव वाक्ये विश्वासं करिष्यति? त्वं निर्लज्जया, अप्रमेयमिदं वचनं, मम सन्निधौ, विशेषेण, दुष्टे तपस्विनि, भाषसे; गच्छ। कः स महर्षिः घोरतपाः? का वा मेनका अप्सराः? का वा त्वं, दुःखिता तपस्विन्यवेषधारिणी? तव पुत्रः महाकायः, बालः सन् अपि, महाबलः। कथं सः अल्पकाले एव शालस्कन्धवत् दीर्घः जातः? तव जन्म अधमं; त्वं मम दृष्ट्या व्यभिचारिणी। मेनकाया कामात् त्वं जातासि। यद् यद् त्वं मम प्रति भाषसे, तत् सर्वं गुह्यं, हे तपस्विनि। "सर्वाः स्त्रियः लोके चलाः, सर्वाः कामनिष्ठाः।" सर्वाः पराधीनाः, सर्वाः कोपपूर्णाः, सर्वाः अनृतवादिन्यः। त्वं कण्वं न भाषस्व। मेनका तव माता अनार्या, नर्तकी, हिमवत्पादे त्यक्ता, न पुष्पमिव। तव पिता अपि, क्षत्रियजः, अनार्यः, विश्वामित्रः, ब्राह्मणत्वलोभेन, कामनिष्ठः। देवी मेनका यथेष्टं मां विश्वामित्रं जनयामास। अहं तव जन्म जानामि, हीनजाति, हीनकुलात् जातं। मेनका अप्सरसां श्रेष्ठा, तव पिता महर्षिः; कथं तयोः सुतत्वेन त्वं व्यभिचारिणीव भाषसे? त्वं कुलं उच्यसे, परं तव जन्म अधमं। त्वं जात्वा परित्यक्ता, अन्यैः पालिता, काकस्य शिशुवद्। कण्वः तव पिता, मूढधीः, त्वां दारिद्र्यजां शिशुवद् पालितवान्। तव वचनानि, हे तपस्विनि, न विश्वसनीयानि। एवं राज्ञः समीपे उक्त्वा, यत्र वाञ्छसि तत्र गच्छ। "अत्र सुवर्णं, रत्नानि, मुक्ताफलानि, वस्त्राणि, भूषणानि।" यदि भोगं इच्छसि, तपस्विनि, तानि गृहाण। अहं त्वां द्रष्टुं न इच्छामि; यत्र वाञ्छसि तत्र गच्छ। एवं तु शाकुन्तला राजानं प्रत्युवाच— "राजन्, परदोषं तिलमात्रमपि पश्यसि, स्वदोषं तु बिल्वफलमिव महान्तं, पश्यन् अपि न पश्यसि। मेनका सुरेषु, सुराः च मेनकायाम्; मम जन्म तव जन्मतः श्रेष्ठम्, हे दुष्यन्त। त्वं भूमौ चरसि, राजन्, अहं आकाशे; पश्य, मेरुतिलयोः भेदवत्, मम तव च अन्तरम्। अहं इन्द्रकुवेरयमवरुणानां भवनानि दृष्टवती; पश्य मे तेजः, राजन्। पूर्वं हि, पुरुषश्रेष्ठ, उर्वश्याः पुत्रः आयुः नाम जातः; सः तव पूर्वपितामहः, नृपश्रेष्ठ। अप्सरसां गर्भात् अनेकाः महर्षयः महाबलाः क्षत्रियाः अपि जाताः; ऋषीणां मध्ये तादृशमातृत्वे दोषो नास्ति। वक्ष्यामि च, राजन्, सत्यमिदं वचनं; दृष्टान्तार्थं शृणु, न तु वैरभावेन; क्षन्तव्यमपि च। यावत् विकृतः पुरुषः स्वमुखं दर्पणे न पश्यति, तावत् आत्मानं अन्येभ्यः सुन्दरतरं मन्यते। यदा तु सः दर्पणे विकृतं रूपं पश्यति, तदा सः स्वयं लज्जां अनुभवति, न तु अन्यैः जनैः। अतिकान्तः पुरुषः कञ्चन न अवमन्यते; परं अत्युक्तिः कटुवादिता च इह क्लेशदायिनी। मत्तगजेभ्यः धूलिः क्षिप्ता हर्षं जनयति; तथैव, पापात्मा, परनिन्दां श्रुत्वा हर्षं प्राप्नोति।