राजा पुत्रस्य शिरसि गन्धं घ्राणयन्, स्नेहेन तमिदं वचः प्राह—"त्वमेव हि पुत्रः, आत्मा चासि; शरदः शतं जीव शीघ्रम्।" एष मन्त्रः पितृभिः पुत्रस्य शिरसि घ्रायते। पुनः स्नेहपूर्वकं वदति—"त्वदीया पुष्टिः मय्येव निहिता, मम च वंशः शाश्वतः; अतः शरदः शतं जीव सुखेन, पुत्र।" एवमुक्त्वा, पौराणिकं वचनं स्मरति—"एको भूत्वा द्वौ अभवत्।" एषः पुत्रः तवाङ्गेभ्यः जातः, पुरुषः पुरुषात्, परमः। पितरः पुत्रं द्वितीयात्मानमिव पश्यन्ति, यथा निर्मले सरसि चन्द्रप्रतिबिम्बं पश्यन्ति; स्वं च पुत्रे एवमपि पश्येयुः। यथा होमाग्निः गृह्याग्नेः प्रवर्त्यते, तथा पुत्रः पितुः सम्प्रवर्तितः; एकः सन् द्वौ जातः। ततः शकुन्तला राजानं स्मारयन्ती प्राह—"मृगयायां संप्रवृत्तायाः पित्र्याश्रमे कन्यायाः रूपेणाहं त्वया दृष्टा।" अप्सरसां मध्ये षट् प्रमुखाः—ऊर्वशी, पूर्वचित्तिः, सहजन्या, मेनका, विश्वाची, घृताची। तासु मेनका ब्रह्मणः सुतायाः श्रेठ्ठा, या स्वर्गात् पृथिवीं प्राप्तवती, विश्वामित्रस्य पुत्रं जनयामास। विश्वामित्रस्य पितामहः कुशः, धर्मनिष्ठः, ब्रह्मयोनि, वैश्वानरसमः। कुशस्य पुत्रः धर्मात्मा कुशनाभः, तस्य पुत्रः गाधिः, तस्मात् विश्वामित्रः जातः। "एवं मम पिता विश्वामित्रः, माता तु मेनका अप्सराः, या हिमवत्पार्श्वे मां जनयित्वा त्यक्तवती। तया परित्यक्ता, पक्षिणः धर्मज्ञाः मां रक्षितवन्तः। तेषां पक्षैः संरक्ष्यमाणा अहं शकुन्तला इति अभिविख्याता। ततः महर्षिः कश्यपः मां दृष्टवान्। पक्षिणः मां, वह्निहरणाय समागतम्, महर्षये दत्तवन्तः। कण्व ऋषिः मां दृष्ट्वा हृष्टः सस्मितः, अग्निमिव समिधः गृहं नीतवान्। स महर्षिः दयया मां आत्मकन्यामिव पालयामास।" "अहं विश्वामित्रस्य कन्या, कण्वेन पालयिता; त्वं मां यौवनारम्भे दृष्टवान्। आश्रमे पत्रशालायामेकाकिनी, पित्रा वियुक्ता, त्वया दृष्टास्मि। त्वं मां सान्त्वयन् सत्यवाक्यैः पुत्रार्थं याचितवान्; धर्मे, कामे, अर्थे च दृढनिश्चयः। गान्धर्वविवाहेन मम हस्तं गृहीत्वा मां पत्नीत्वेन स्वीकृतवान्; तव वंशं, आचारं, सत्यं च जानामि।" "स्वधर्मं पाल्य त्वां शरणं प्राप्तास्मि; वचनं दत्त्वा त्वं मिथ्यावाक्यं न वदेत्। स्वधर्मं परित्यज्य त्वदेकशरणा सती, त्वं मां निरपराधां न परित्यजेत्। किं पापं मया पूर्वं कृतं, यत् बाल्ये बन्धुभिः परित्यक्ता, अद्य च त्वया?" "त्वया परित्यक्ता अपि, पुनः आश्रमं गमिष्यामि; परन्तु एषः पुत्रः तव आत्मजः, न त्याज्यः।" राजा प्रत्याह—"नाहं एषं पुत्रं स्वं मन्ये, शकुन्तले; स्त्रियः मिथ्यावदन्यः, को वाक्यं तव विश्वसिष्यति? त्वं निरपेक्षा, अविश्वास्यं वदसि, विशेषतः मम सन्निधौ; पापे तपस्विनि, गच्छ।" "कुतः स तपस्वी महान्, कुतः सा मेनका अप्सराः, कुतः त्वं दुःखिता तपस्विन्यवेषधारिणी? एषः पुत्रः महाकायः, बालः सन् अपि महाबलः; कथं सः शीघ्रं शालस्कन्धवत् वर्धितः?" "तव जन्म नीचं, त्वं कामिनीव दृश्या; मेनकया किल कामात् जातासि। यद् यद् वदसि, सर्वं गूढं, स्त्रियः सर्वाः चलाः, कामनिष्ठाः। स्त्रियः पराधीनाः, कोपयुक्ताः, मिथ्यावदन्यः; त्वं कण्वं न वद।" "मेनका तव माता निःस्नेहा, नर्तकी, या हिमालयपादे त्यक्ता इव मालिका। तव पिता अपि क्षत्रियः, निःस्नेहः, विश्वामित्रः ब्राह्मण्यलोभेन कामनिष्ठः।" "दिव्या सा स्त्री यथेष्टं मां जनयामास; अहं तव जन्म जानामि, नीचजातिः असि। मेनका अप्सरसां श्रेष्ठा, पिता च महर्षिः; किं त्वं तयोः सन्तानं सती, कामिनीव वदसि?" "वंशं वदसि, परन्तु जन्म नीचं; त्वां त्यक्त्वा अन्यैः पालिता, कोकिलकुक्कुटवत्। तव पिता कण्वः दुर्बुद्धिः, त्वां दारिद्र्यसम्भूतां कन्यामिव पालयामास। तव वचनानि न विश्वसनीयानि।" "इति राज्ञः सन्निधौ उक्त्वा, यत्र इच्छसि तत्र गच्छ। अत्र सुवर्णं, रत्नानि, मुक्ताः, वस्त्राणि, भूषणानि च। यदि भोगान् इच्छसि, गृहाण, न त्वां द्रष्टुमिच्छामि; यत्र इच्छसि तत्र गच्छ।" शकुन्तला तदा दुःखिता प्रत्युवाच—"राजन्, त्वं परदोषं सरषपवत् पश्यसि, स्वदोषं तु बिल्वफलवत् अपि पश्यन् न पश्यसि।