स तर्हि सर्वज्ञः सन्, त्वं किमर्थं एवंविधं पुत्रं नाभिमन्यसे? मलयदेशे जातः चन्दनद्रुमः परमशीतलः स्मृतः; तथापि पुत्रस्याङ्कसंलग्नस्य संस्पर्शः तस्मादपि शीतलतरः, यत्र न वस्त्रं न स्त्री नापि जलं तादृशं स्पर्शसुखं दातुं शक्नुवन्ति। पुत्रस्याङ्कगतो यः संस्पर्शः, तेन पितुः हृदयं परमं सुखं प्राप्नोति; लोके पुत्रस्पर्शात् प्रियतरः कश्चिदपि संस्पर्शो नास्ति। अतः एष ते प्रियः पुत्रः त्वां आलिङ्गयतु; द्विपदेषु ब्राह्मणः श्रेष्ठः, चतुष्पदेषु गौः, भारीणां मध्ये मुरुरुत्तमः, तथा स्पर्शसुखदातॄणां मध्ये पुत्र एव श्रेष्ठः। अयं रिपुं जेतुं समर्थः पुत्रः त्रिवर्षपर्यन्तं गर्भे स्थित्वा जातः। अद्य ममाज्ञया अयं कुमारः त्वां आह्वयन् तिष्ठति, राजेन्द्र, यः तव दुःखं अपनोदयिष्यति। अयं पुरुवंश्यः शताश्वमेधयज्ञं करिष्यति, राजसूयादीन्यपि महादानानि विधास्यति। यदा सुतजनने मम प्रसवे दिवि धेनुः मम प्रति एवम् उक्तवती—"हा! स्वकीयम् वात्सल्येन वत्सं गोदत्त्वा अन्यं ग्रामं गतास्मि" इति। जनाः स्वपुत्रान् शिरसि घ्राणेन अभिनन्दन्ति; वेदेष्वपि द्विजातयः तद्वन्न मन्त्रसमूहं जपन्ति। त्वं पुत्रजननस्य संस्कारान् निश्चित्य जानासि; अङ्गादङ्गं सम्पद्य हृदयात् जातः असि। "त्वमेव पुत्रः आत्मा" इति स्मरन्ति; शतं वर्षाणि जीव, इति पितरः पुत्रस्य शिरः घ्राणेन स्पृशन्ति। तव पोषणं ममाधीनम्, मम वंशश्च नित्यः; अतः जीव पुत्र! शतं वर्षाणि सुखमवाप्नुहि। "एकः सन् द्वौ अभवत्" इति स्मृतिः; एष तव अङ्गेभ्यः जातः, पुरुषात् पुरुषः, परमः। पुत्रं द्वितीयमात्मानं इव पश्य, शुद्धे सरसि प्रतिबिम्बितचन्द्रमिव; स्वयमेव तस्मिन्मन्यस्व, यथा जलनिम्नगच्छन्द्रो दृश्यते। यथा गृह्याग्नेरुत्थानात् यज्ञाग्निः प्रज्वलितः, तथा स त्वत्तः प्रवर्तितः; त्वं एकः सन् द्वौ जातः। मृगयायामाकृष्टः अहं कन्या रूपेण पितुः आश्रमे दृष्टा, राजन्। उर्वशी, पूर्वचित्तिः, सहजन्या, मेनका, विश्वाची, घृताची—एता अप्सरसां षट् प्रमुखाः; तासु मेनका श्रेष्ठा, या ब्रह्मणोः उत्पन्ना, सा स्वर्गात् पृथिवीं गत्वा विश्वामित्रस्य पुत्रं जनयामास। पुण्यश्लोको धर्मनिष्ठः मुनिः वैश्वानरसमः ब्रह्मयोनिः कुशः, स विश्वामित्रस्य पितामहः। कुशस्य पुत्रः बलवान् धर्मात्मा कुशनाभः, तस्य पुत्रः गाधिः, तस्मात् विश्वामित्रः जातः। एवं मम पिता विश्वामित्रः, माता मेनका अप्सराः, या हिमवतः शिखरे मामजनयत्। सा मां त्यक्त्वा स्वपुत्रमिव परित्यज्य ययौ; ततः धर्मनिष्ठाः विहङ्गमाः मां रक्षन्तः संनिपेतुः। तैः पक्षा रक्ष्यमाणा अहं "शकुन्तला" इति अभिविख्याता अभवम्; ततः महात्मना कश्यपेन दृष्टास्मि। ते विहङ्गमाः यज्ञाग्न्युदके मां दृष्ट्वा, दयया मां कश्यपाय निगदित्वा दत्तवन्तः, यथा निधिं कश्चन दद्यात्। यज्ञकर्ता कण्वः मां दृष्ट्वा प्रसन्नः स्मितवान्; स मां समिधोः वह्निमिव ग्रहित्वा स्वाश्रमे न्यवेशयत्। तत्र महर्षिणा दयया मानितास्मि; स मां स्वकन्येव पालयामास। अहं विश्वामित्रस्य कन्या, कण्वेन पालिता; त्वया च यौवनारम्भे दृष्टास्मि। ततोऽरण्ये कुटीगृहे त्वया कन्यया एकाकिन्या पितृविहीना दैवयोगात् दृष्टास्मि। त्वं मृदुभिः सत्यवचोभिः मां संप्रार्थितवान्, धर्मकामार्थनिश्चयेनाश्रमे स्थितवान्। गन्धर्वविवाहेन विधिपूर्वकं मम हस्तं गृहीत्वा, तव वंशं, आचारं, सत्यं च अहं जानामि। स्वधर्मं पाल्य त्वां शरणं प्राप्तास्मि; तस्मात् प्रतिज्ञाय त्वं मिथ्यावाक्यं न वदितुमर्हसि। स्वधर्मं परित्यज्य त्वामेकं शरणं प्राप्तवती, त्वं राजन्, निर्दोषां मां न परित्यजेत्। किं मया पूर्वं पापं कृतमिति, येन बाल्ये बन्धुभिः परित्यक्ता, अद्य च त्वया परित्यक्ता? सत्यं, त्वया परित्यक्ता अपि, अहं पुनः आश्रमं गमिष्यामि; किंतु अयं तव पुत्रः न परित्यज्यः। अहं तु न जानामि अयं पुत्रो मम तव च जातः, शकुन्तले; स्त्रियः अनृतं वदन्ति, कः तव वचने विश्वासं करिष्यति? त्वं निर्लज्जया असंभव्यमेतद् वचः मम पुरतः वदसि, पापे तपस्विनि, गच्छ। कुतः स महर्षिः, घोरतपाः? कुतः सा मेनका अप्सराः? कुतस्त्वं दुःखिता तपस्विन्यवस्थायाम्? तव पुत्रो महान्, बालोऽपि महाबलः; कथं स अल्पकालेन शालतरु trunk इव दीर्घः जातः? तव जातिः अधमा, त्वं कामिनीव दृश्यसे; त्वं मेनकायाः कामात् जातासि। यद् यद् त्वया मम उक्तं तत् सर्वं गुह्यं, तपस्विनि; "सर्वाः स्त्रियः चलाः लोके, सर्वाः कामनिष्ठिताः" इति।