राजन्, विवाहः परमं अनुमोदितः कारणं हि यत् यत् पत्युः सम्पद्यते तत् भार्यायाः अपि सम्पद्यते, अस्मिन्लोके परत्र च। शरीरस्य पोषणाय यथापेक्षितं भोजनं स्वर्गेऽपि आवश्यकं, एवं स्वयमेव जातः पुत्रः 'आत्मा' इति प्राज्ञैः कथ्यते। अतः पतिः स्वां पत्नीं मातरं पुत्रस्य च जननीं सम्यक् मन्येत, यतो हि सर्वेषां अन्तरात्मा सदा पुत्ररूपेण निर्दिश्यते। पितॄणां यानि गमनानि, रूपाणि, कर्माणि, प्रवृत्तयः, लक्षणानि च दृश्यन्ते, तानि सर्वाणि पुत्रेषु अपि दृश्यन्ते। तेषां स्वभावः, गुणाः, आचारः च—यः संसर्गः शुभः वा अशुभः—पत्नीसम्भूतपुत्रे प्रतिफलति, यथा दर्पणे स्वमुखं दृश्यते। पिता पुत्रं दृष्ट्वा यथा धर्मात्मा स्वर्गं लब्ध्वा हृष्यति, तथैव; परन्तु या स्त्री पतिव्रता रूपेण पतिसन्ततिं परित्यज्य अन्यस्य बीजं गृह्णाति—सा पतिसन्ततेः विनाशिनी घोरे नरके पतति। यः पुत्रः पत्न्यां परपुरुषस्य बीजेन जातः, सः 'मम पुत्रः' इति मन्यते, परन्तु वस्तुतः सः शत्रुरेव, सः पितरं द्वेष्टि, विरोध्यति, न च पितरं शृणोति। पिता अपि तं द्वेष्टि, स्वस्य बीजेन जातं तु न तथा; आत्मजः पितरं न द्वेष्टि, न च स्वजनयिता पुत्रं द्वेष्टि। अतः पुत्रः एव आत्मा इति सत्यम्। मानसिकैः दुःखैः तथा घोरैः व्याधिभिः पीडितः अपि जनः स्वपत्नीं स्पृश्य हर्षं अनुभवति, यथा तप्तः जलं स्पृश्य सुखं लभते। वनवासेन कृशः दुःखी मलिनवस्त्रधारी अपि स्वपत्नीं दृष्ट्वा तुष्टिम् अनुभवन्ति, निर्धनः च धनं लब्ध्वा हृष्यति। पत्न्या कटुवाक्येऽपि धीराः प्रत्युत्तरं न कुर्वन्ति, यतो हि सुखं, स्नेहः, धर्मः च तस्यां प्रतिष्ठितम्, सा शास्त्रतः स्वार्धं, सा धनस्य पुत्रस्य च रक्षिका। शरीरं, जीवितयात्रा, धर्मः, स्वर्गः, ऋषयः, पितरः, जन्मक्षेत्रं च—एतानि सर्वाणि पुण्यशीलाभिः स्त्रीभिः नित्यं शुद्धाभिः धार्यन्ते। ऋषयः अपि स्त्रीविना सन्ततिं कर्तुं न समर्थाः, देवाः अपि स्वजननं कर्तुं न शक्ताः। विदुषां अपि सृष्टिः स्त्रीषु एव प्रतिष्ठिता, कश्चन ऋषिः अपि ऋषेः जातः, अपरे तु नीच्याः स्त्रियः अपि ऋषिपुत्राः जाता इति श्रूयते। यथा पुत्रः धूलिना आवृतः पितुः अङ्गानि आलिङ्गितुम् धावति, तस्मात् प्रियतरं किमस्ति? तस्मात् त्वं, बुद्धिमन्तं कामयमानं पुत्रं लब्ध्वा, यः त्वां कटाक्षेण पश्यति, किमर्थं तं तिरस्करोषि? पिपीलिकाः अपि स्वाण्डानि वहन्ति, न परित्यजन्ति; तर्हि त्वं किमर्थं एवं पुत्रं सर्वथा न मन्यसे? मयि जातं स्वपुत्रं त्वं कथं न पालनं करोषि? कोकिलः अपि स्वाण्डानि पालयति, काकः अपि तथा। तर्हि सर्वज्ञः सन् त्वं किमर्थं पुत्रं न पश्यसि? मलयदेशे जातं चन्दनं अतीव शीतलम् उच्यते। पुत्रस्य आलिङ्गनं तु चन्दनात् अपि शीतलतरं, न वस्त्रं, न स्त्री, न जलं तादृशं स्पर्शनं कुर्वन्ति। पुत्रस्य आलिङ्गनस्पर्शः परमं सुखदः, अस्मिन्लोके पुत्रस्य स्पर्शात् प्रियतरं किञ्चन नास्ति। एष प्रियः पुत्रः त्वां आलिङ्गयतु; द्विपदां मध्ये ब्राह्मणः श्रेष्ठः, चतुष्पदां मध्ये गौः। स्थूलानां मध्ये मुरुर् श्रेष्ठः, स्पर्शानन्ददां मध्ये पुत्रः श्रेष्ठः। अयं रिपुघ्नः त्रिवर्षे पूर्णे जातः। अद्य मम आज्ञया अयं कुमारः त्वदनुग्रहम् प्रतीक्षते, राजेन्द्र, दुःखहरः। अयं पुरुवंशजः शताश्वमेधयज्ञान् करिष्यति, अन्यांश्च राजसूयादीन् महादानैः सम्पन्नान्। एवं गव्या मे दिवि प्रसूत्यां काले उक्तम्—'हा! स्वं वत्सं गोदोहने स्वाङ्के कृत्वा स्नेहान्यं ग्रामं गता।' जनाः पुत्रान् शिरसि घ्राणेन अभिवादयन्ति; वेदेषु अपि द्विजातयः एतत् मन्त्रगणं पठन्ति। पुत्रस्य जातकर्माणि त्वं नूनं जानासि; अङ्गादङ्गं समुत्पद्यसे, हृदयात् जायसे। त्वमेव 'पुत्रः' आत्मा इति कथ्यसे, शरदः शतं जीव। पितरः पुत्राणां शिरसि घ्राणं कुर्वन्ति एतेन मन्त्रेण। त्वदीयं पोषणं मयि प्रतिष्ठितम्, मम वंशः अनन्तः; अतः जीव पुत्र, शरदः शतं सुखेन। उक्तं हि—'एकं भूत्वा द्वौ अभवत्।' अयं तव अङ्गेभ्यः जातः, पुरुषात् पुरुषः, उत्तमः। आत्मानं आत्मन्येव पुत्रे पश्य, यथा शुद्धे सरसि चन्द्रबिम्बं पश्यसि। यथा अग्निहोत्राग्निः गृह्याग्नितः नीयते, तथा अयं त्वत्तः नीतः, त्वं एकः सन् द्वौ जातः। मृगयायां प्रवृत्तः अहं पितुः आश्रमे कन्या रूपेण त्वया लब्धा। उर्वशी, पूर्वचित्तिः, सहजन्या, मेनका, विश्वाची, घृताची—एताः षट् अप्सरसः श्रेष्ठाः। तासु मेनका नाम ब्रह्मणः अप्सरसां श्रेष्ठा, सा स्वर्गात् पृथिवीं प्राप्तवती, विश्वामित्रस्य पुत्रं प्रसूता। स धर्मनिष्ठः महर्षिः, अग्निरिव, ब्रह्मयोनि, 'कुशः' नाम, विश्वामित्रस्य पितामहः। कुशस्य पुत्रः बली धर्मात्मा कुशनाभः, तस्य पुत्रः गाधिः, गाधेः विश्वामित्रः अभवत्, राजन्।