यः पुरुषः धर्ममार्गानुगामी पुत्रस्य जन्मं प्राप्नोति, स तु पुत्रः स्ववंशपरम्परया पितृभ्यः पूर्वजेषु च मोक्षदायकः भवति। पुत्रः पितरं पुत्-नामकात् नरकात् उद्धरति, अतः तेन 'पुत्र' इति नाम पूर्वं स्वयम्भुवै घोषितम्। पुत्रेण पुरुषाः लोकान् जयन्ति, पौत्रेण अनन्तत्वं प्राप्नुवन्ति, प्रपौत्रेण च प्रपितामहाः मुद्यन्ते। या स्त्री गृहे कुशलाः, या सन्तानजननी, या पतिसंयुक्तजीविता, या पतिसंनिष्ठा—सा एव पत्नी। पत्नी पुरुषस्य अर्धं, पत्नी मित्रं श्रेष्ठं, पत्नी धर्मार्थकामानां मूलं, पत्न्या युक्तः पुरुषः साक्षात् सम्बद्धः इति। गृहस्थाः पत्न्या सह कर्तव्यं निर्वहन्ति, पत्न्या सह सुखिनः भवन्ति, पत्न्या सह श्रीसम्पन्नाः भवन्ति। एकान्ते पत्न्यः सुखसंगिन्यः, धर्मकार्ये पितरः इव, आपत्तौ मातरः इव। कः पुरुषः वनान्तरे अपि विश्रामं प्राप्नोति? यः पत्न्या युक्तः, स विश्वसनीयः; अतः पत्नी परमं शरणम्। दुःखदुःस्वप्नसमये पतिसंनिष्ठा पत्नी एव पतिसमीपे तिष्ठति। पत्नी यदि पूर्वं प्रयाति, सा मृत्युः अनन्तरं पतिं प्रतीक्षते; यदि पतिः पूर्वं मृत्युः, सा ततः अन्वगच्छति। एतत् कारणात्, राजन्, विवाहः अनुमोदितः—यद् यत् पतिः प्राप्नोति, तत् तस्य पत्न्या सह, अस्मिन लोके परत्र च। शरीरस्य पोषणाय, स्वर्गे अपि आहारः आवश्यकः; आत्मनः जातः पुत्रः 'आत्मा' इति ज्ञैः कथ्यते। अतः, पति: पत्नीं मातरं च, पुत्रमातरं च, आत्मनः सर्वस्य पुत्रः इति सदा मन्येत। पितरः यद् गमनं, रूपं, कर्म, प्रवृत्तिं, चिह्नानि च दृश्यन्ति, तानि पुत्रेषु अपि दृश्यन्ति। गुणाः, आचारः, स्वभावः, शुभाशुभसंस्पर्शात्, पत्न्याः जातः पुत्रः, दर्पणस्थं स्वमुखं इव प्रतिबिम्बितः। पितरः पुत्रं दृष्ट्वा हर्षं अनुभवति, यथा धर्मिष्ठः स्वर्गं प्राप्तः; परन्तु या पतिसंनिष्ठा पत्नीरूपा अन्यस्य बीजं गृह्णाति— सा पतिसन्ततिं नाशयन्ती घोरं नरकं यान्ति; यः पुत्रः अन्यस्य बीजेन पत्न्यां जातः, स 'मम पुत्रः' इति मन्यते, परन्तु वास्तवः शत्रुः। ते पितरं द्वेषयन्ति, विरोधयन्ति, न पितरं अनुवर्तन्ति। पितरः अपि तान् द्वेषयति, परन्तु स्वबीजजः पुत्रः तं न द्वेषयति; पुत्रः स्वपितरं, स्वबीजदातारं न द्वेषयति। बीजदाताः अपि पुत्रं न द्वेषयन्ति; अतः पुत्रः आत्मा एव। मानसिकदुःखैः, गम्भीररोगैः क्लिश्यमानः अपि, पुरुषः स्वपत्नीं यथा तप्तः जलं रमणीयं मन्यते, तथा सुखम् अनुभवति। देशान्तरे कृशः, दुःखितः, मलिनवस्त्रधारी अपि स्वपत्नीं प्रसन्नः भवति; दरिद्रः धनलाभे हर्षं प्राप्नोति; पत्न्या कठोरवचनं श्रुत्वा अपि, ज्ञानीः प्रतिवचनं न वदन्ति। सुखं, स्नेहः, धर्मः पत्न्याः आश्रितः इति चिन्तयन्, शास्त्रज्ञः सा आत्मनः अर्धं इति जानन्, सा धनं सन्ततिं च रक्षति। शरीरं, जीवने यात्रा, धर्मः, स्वर्गः, ऋषयः, पितरः, जन्मभूमिः—एते सर्वे धर्मिष्ठाभिः नित्यशुद्धाभिः स्त्रीभिः धार्यन्ते। ऋषयः अपि स्त्रीभिः विना सन्ततिं कर्तुं समर्थाः न; देवाः अपि स्वजन्मं कर्तुं समर्थाः न। विद्वांसः अपि सृष्टिः स्त्रीषु स्थापितम्; केचित् ऋषयः ऋषिभ्यः जाताः, केचित् निम्नजातीयाभ्यः स्त्रीभ्यः अपि। यथा पुत्रः भूमिधूलिना आवृतः पितुः अङ्गानि आलिङ्गितुं धावति—किम् तस्मात् प्रियं अस्ति? एवं, त्वं पुत्रं प्राप्तवान्, बुद्धिमन्तं, आकाङ्क्षायुक्तं, यः त्वां कटाक्षेण पश्यति—किं तं उपेक्षसे? पिपीलिका स्वबीजं वहन्ति, न त्यजन्ति; तस्मात्, त्वं पुत्रं सर्वथा न मन्यसे किम्? स्वपुत्रं मम जातं त्वया न पोषयिष्यसि किम्? कोकिलः स्वबीजं पालयति, काकः अपि। तस्मात्, सर्वज्ञः त्वं पुत्रं न मन्यसे किम्? मलयजः चन्दनं शीतलतम् इति कथ्यते। बालस्य आलिङ्गनं चन्दनात् अपि शीतलतरं; वस्त्रं, स्त्री, जलं तादृशं स्पर्शं न यच्छन्ति। पुत्रस्य स्पर्शः बाल्येन आलिङ्गितः हर्षदायकः; अस्मिन लोके पुत्रस्पर्शात् प्रियं स्पर्शं नास्ति। एषः प्रियः पुत्रः त्वां आलिङ्गयतु; द्विपदेषु ब्राह्मणः श्रेष्ठः, चतुष्पदेषु गौः। भारीषु मुरुर् श्रेष्ठः; स्पर्शसुखदातृषु पुत्रः अग्रगण्यः। एषः शत्रुनाशकः त्रिवर्षेण जातः। अद्य मम आज्ञया एषः राजपुत्रः त्वदीयं आह्वानं प्रतीक्षते, राजसिंह, तव दुःखहरः। एषः पुरुवंशजः शताश्वमेधयज्ञं करिष्यति; अन्यान् राजसूयादीन् यज्ञान् अपि अनन्तदानेन साधयिष्यति। एवं, प्रसवकाले आकाशे गौः मम प्रति उक्तवती—'हा! स्वं वत्सं गोदगरे स्थाप्य, स्नेहात् अन्यं ग्रामं गता।' जनाः पुत्रान् शिरः घ्राणेन अभिवादयन्ति; वेदेषु अपि द्विजातयः मन्त्रसमूहं पठन्ति। त्वं पुत्रस्य जन्मसंस्कारं निश्चितं जानासि; अङ्गात् अङ्गं उत्पद्य, हृदयात् जातः। इति, एतत् पुत्रपत्नीगुणसन्तति-प्रशंसायाः कथा महाभारते वर्णिता।