धर्म एव सर्वेषां साधूनां श्रेयसः कारणं, सदा अनृतवर्जितः, दुःखं च न जनयति। यः पापं कृत्वा मन्यते—"कोऽपि मां न वेत्ति"—स तु मुह्यति, यतो देवाः जानन्ति, अन्तर्यामी च जानाति। सूर्यः, चन्द्रमाः, वायुः, अग्निः, आकाशः, पृथिवी, आपः, हृदयम्, यमः, अह्निश्च, रात्रिश्च, सन्ध्ये च, धर्मश्च—एते सर्वे पुरुषस्य आचरणं जानन्ति। यमः विवस्वतः सुतः पापकर्मणां दण्डं ददाति; साक्षी च कर्तुः, क्षेत्रज्ञः, हृदि स्थितः, धर्मात्मनां तुष्यति। यदि तु स अन्तर्यामी दुष्टस्य न तुष्यति, तदा यमः तं पापिनं कर्मभिः निन्दति। यः स्वात्मानमवज्ञाय अन्यथा आचरति, तस्य तु आत्मा अपि कारणं न भवति, स देवतानां लाभं न प्राप्नोति। मां त्वं न सुलभां मन्येः, न च भक्तां भार्यां तवावमंसीः; यद्यपि पूज्या अहम्, त्वया न पूजिता, त्वत्समीपे स्थितया मया। किं मामस्मिन्सभायाम् सामान्यां स्त्रियं इव पश्यसि? नूनं न वृथा वदाम्येतत्—कुतः त्वं न शृणोषि माम्? यदि त्वं न करोषि यद् अहम् आर्ता वदामि, हे दुश्यन्त, तर्हि अद्य तव शिरः शतधा विदीर्येत। यदा पतिः भार्यया सह संयोगं गच्छति, तस्माद् यः पुत्रः जायते, स एव तस्याः सत्यं सन्तानम्—एवं प्राचीनाः ऋषयः उक्तवन्तः। यः धर्मेण पुत्रं जनयति, स पुत्रः कुलधर्मेण पितॄन् तारयति। पुत्रः पितरं 'पुत्' नामकात् नरकात् उद्धरति, अतः सः 'पुत्रः' इति ऋषिभिः प्राचीनैः उक्तम्। पुत्रेण लोकान् जयन्ति, पौत्रेण अनन्तत्वं प्राप्नुवन्ति, प्रपौत्रेण पितामहाः मुदं लभन्ते। या गृहे कार्येषु निपुणा, या सन्तानवती, या पतिसंयुक्ता, या पतिव्रता—सा एव भार्या। भार्या एव अर्धं पुरुषस्य, सा एव प्रियसखी, सा धर्मार्थकामानां मूलम्; यस्य भार्या अस्ति, स एव संबद्धः। गृहीणः भार्यया सह धर्मं चरन्ति, भार्यायुक्ताः एव सुखिनः, तैः एव समृद्धिः लभ्यते। एकान्ते भार्याः प्रियसख्यः, धर्मकार्येषु पितरः इव, आपदः समुपस्थिताः मातरः इव। कः कस्यापि पन्थानं गच्छन् शून्ये विश्रान्तिं लभते? यस्य भार्या अस्ति, स एव विश्वास्यः; अतः भार्या परमं शरणम्। यदा पुरुषः क्लेशैः दुःखैः च पीड्यते, तदा केवलं पतिव्रता भार्या तं सदा अनुगच्छति। या भार्या पूर्वं प्रयाति, सा मृत्युः अनन्तरं पतिं प्रतीक्षते; यदि पतिः पूर्वं मृतः, सा तं अनुगच्छति। एतस्मात् कारणात्, हे राजन्, विवाहः अनुमोदितः; यत् किंचिद् पतिः प्राप्नोति, तस्य अर्धं भार्या प्राप्नोति, अस्मिन्लोके च परत्र च। देहस्य पोषणाय अपि स्वर्गे द्रव्याणि आवश्यकानि; आत्मनः जातः पुत्रः 'आत्मा' इति मनीषिभिः कथ्यते। अतः, पतिः भार्यां मातरं इव पश्येत्, पुत्रस्य जननीं च; सर्वेषां अन्तः आत्मा सदा 'पुत्रः' इति स्मृतः। याः गतयः, रूपम्, क्रियाः, प्रवृत्तयः, लक्षणानि च पित्रृषु दृश्यन्ते, तानि एव पुत्रेषु अपि दृश्यन्ते। गुणाः, स्वभावः, आचारः च—यद् यद् संगतः शुभाशुभः, सः सर्वः पत्न्यां जातः पुत्रे प्रतिबिम्बितः, यथा मुखं दर्पणे। पिता पुत्रं दृष्ट्वा हृष्यति, यथा धर्मात्मा स्वर्गप्राप्तौ; या पतिव्रता रूपेण स्थित्वा अन्यस्य बीजं गृह्णाति— सा स्वपतेः वंशं नाशयन्ती, घोरं नरकं गच्छति; या पत्न्यां अन्यस्य पुत्राः इच्छया जाताः—ते 'मम पुत्राः' इति मन्यन्ते, वास्तवतः ते शत्रवः; ते पितरं द्वेषयन्ति, न वशे वर्तन्ते। पिता अपि तान् द्वेष्टि, न तु स्वबीजजं पुत्रं, हे राजन्; पुत्रः न पितरं द्वेष्टि, न च जनयितारम्। न च जनयिता पुत्रं द्वेष्टि; अतः पुत्रः आत्मैव। दुःखैः, रोगैः क्लेश्यमानः अपि जनः—स्वपत्नीं आनन्दाय पश्यति, यथा तापितः जलं पिबति; वनवासेन कृशः, दुःखितः, मलिनवस्त्रधारी अपि—स्वपत्नीं एव प्रीणाति, दरिद्रः धनलाभे हृष्यति; भार्यया कटुवाक्यं उक्तः अपि, बुद्धिमान् प्रत्युत्तरं न वदति। यत् सुखं, स्नेहं, धर्मं च भार्यायां प्रतिष्ठितम्, शास्त्रतः च सा अर्धं आत्मनः इति ज्ञात्वा, सा धनं सन्ततिं च रक्षति। देहः, आयुः, धर्मः, स्वर्गः, ऋषयः, पितरः, जन्मभूमिः—एतानि सर्वाणि पुण्यशीलाभिः नित्यशुद्धाभिः स्त्रीभिः धार्यन्ते। ऋषयः अपि विना स्त्रीभिः सन्तानं कर्तुं न शक्नुवन्ति; देवाः अपि स्वजननं कर्तुं न समर्थाः। विदुषां अपि सृष्टिः स्त्रीषु एव प्रतिष्ठिता; केचन ऋषयः ऋषिभ्यः जाताः, केचन अपि नीचस्त्रीभ्यः। यथा पुत्रः रजसा लिप्तः अपि पितुः अङ्गानि आलिङ्गितुं धावति, तस्मात् किमपि प्रियं न अस्ति। एवं त्वं अपि पुत्रं प्राज्ञं स्नेहपूर्णं प्राप्त्वा, यः त्वां कटाक्षैः पश्यति—कुतः त्वं तं अवज्ञायसि? पिपीलिकाः अपि स्वकाणि अण्डानि धारयन्ति, न परित्यजन्ति; तर्हि त्वं कुतः एवं पुत्रं सर्वथा न पश्यसि? कथं त्वं मम जातं पुत्रं न पालनं इच्छसि? कोकिलाः अपि स्वकाणि अण्डानि रक्षन्ति, काकाः अपि तथैव।