शकुन्तला, महर्षिः कण्वस्य आश्रमात् आगत्य, राजा दुश्यन्तस्य समीपं शिरः नमयन्ती, अत्यन्तं हर्षपूर्णा, यथायोग्यं राजानं पूजयन्ती तं संबोधितवती। सा तं पुत्रं प्रति उवाच – “राजानं पितरं व्रतानुग्रं नमस्कुरु।” एवं उक्त्वा, लज्जया मुखं नमयन्ती तत्र स्थितवती। सा स्तम्भं आलम्ब्य राजानं प्रति उवाच – “दया कुरु।” तथा शकुन्तलायाः पुत्रः अपि सम्हृतकरः राजानं नमस्कृतवान्। तस्य नेत्रे हर्षेण विस्तीर्णे, सः राजा दुश्यन्तं हर्षेण पश्यन् स्थितः। किन्तु दुश्यन्तः धर्मनिष्ठया बुद्ध्या विचारयन् इदं वचनं उवाच। “किमर्थं आगमः तव? वद, शुभवर्णे। निःसंशयं करिष्यामि, विशेषतः तव पुत्रस्य च हिताय।” शकुन्तला विनयपूर्वकं उवाच – “दया कुरु, महराजन्, वदामि, नरश्रेष्ठ। एषः पुत्रः, राजन्, मम गर्भात् तव जातः, शत्रुसूदन।” ततः पुनः सा उवाच – “तस्मात्, राजन्, एषः पुत्रः तव राज्ये युवराजत्वेन अभिषिक्तः भवतु। यथा आश्रमे प्रतिज्ञातं, तत् त्वया पालनीयम्, नरश्रेष्ठ।” “पूर्वं यदा मिलितवन्तौ, तदा त्वया प्रतिज्ञा कृताः। तां स्मर, महाबाहो, कण्वाश्रमसम्बन्धिनीं।“ किन्तु दुश्यन्तः, रमणीयेषु विषयेषु तथा अन्यासु स्त्रीषु आसक्तः, भरतवंशसम्भवः, शकुन्तलां पुत्रं च विस्मृतवान्। ततः, तौ मनसा स्मरन्, स्मितं कृत्वा, तौ चिरं सुखं अनुभूय मनसा आलिङ्गितवान्। तथापि, वचांसि श्रुत्वा, तां स्मरन्, राजा उवाच – “सौम्ये, न स्मरामि तव संयोगम्।” “न मम व्यर्थसंयोगे इच्छाः अस्ति; एषा मे निश्चयः। न स्मरामि, शुभे, तव संयोगं।” “न स्मरामि धर्मार्थकामसम्बन्धं तव सह। यथा इच्छसि, गच्छ वा स्थाहि वा, अन्यद्वा यत् इच्छसि तत् कुरु।” एवं श्रुत्वा, शकुन्तलायाः नेत्रे क्रोधात् रोषणात् रक्तानि अभवन्, अधरौ कम्पिते, तं राजानं पार्श्वेन पश्यन्ती, दाहमिव दृष्ट्या दर्शयन्ती। सा क्रोधजनितं विकारं च छादयन्ती, तपसा लब्धं तेजः संयम्य, क्षणं विचार्य, शोकात् क्रोधात् च पूर्णा, पतिं समीक्ष्य, यथोचितं वचनं उवाच। “त्वं जानसि, महराजन्, किं तवेदं वचनं? निःसंशयं ‘न जानामि’ इति साधारणः इव वदसि।” “तव हृदयम् सत्यम् च असत्यम् च जानाति। हन्त, आत्मानं साक्षिणं उपेक्ष्यसि, भगवन्।” “यो एकः सन्, अन्यथा आचरति, सः किम् पापम् न अकरोत्, आत्मन्येव चौरः इव?” “त्वं एकः इति मन्यसे, किन्तु हृदयस्थं प्राचीनं ऋषिं न जानासि, सः पापकृत्यान् जानाति; तस्य साक्षात् अधर्मं करोति।” “धर्मः एव सर्वसाधूनां कल्याणस्य कारणम्, सदा असत्यात् मुक्तः, दुःखं न जनयति।” “पापकृत्यं कृत्वा, ‘न कोऽपि जानाति’ इति मन्यते; किन्तु देवाः जानन्ति, अन्तरात्मा च।” “सूर्यः, चन्द्रः, वायुः, अग्निः, व्योम, पृथिवी, आपः, हृदयम्, यमः, दिनं रात्रिः, सन्ध्ये, धर्मः – सर्वे पुरुषस्य आचारं जानन्ति।” “यमः विवस्वतः पुत्रः पापकृत्यानां दण्डं ददाति; हृदयस्थः क्षेत्रज्ञः धर्मकृत्यं प्रसन्नः भवति।” “यदि अन्तरात्मा पापिनः प्रसन्नः न भवति, तदा यमः पापकृत्यानां दुष्कृतं उपालपति।” “यो आत्मानं उपेक्ष्य अन्यथा आचरति, तस्य देवाः अपि कारणं न भवन्ति, सः शुभं न प्राप्नोति।” “माम् सुलभां न मन्यस्व, न च पतिव्रतां तव पत्नीं उपेक्षस्व; पूज्यां तव पत्नीं, यः समक्षं स्थितां, न पूजयसि।” “किं माम् साधारणस्त्रियं इव सभायाम् उपेक्षसे? न खलु व्यर्थं वचनं वदामि; किं न शृणोषि?” “यदि मम वचनं, यद् त्वं प्रार्थयन्त्या मया उक्तं, न पूरयिष्यसि, दुश्यन्त, अद्य तव शिरः शतधा विदीर्यते।” “यदा पतिः पत्न्या सह संयोगं करोति, तस्यां पुत्रः जायते, तदा सः पुत्रः एव तस्याः संतानः – प्राचीनैः ऋषिभिः एवं उक्तम्।” “यदा धर्ममार्गेण पुरुषस्य पुत्रः जायते, तदा सः पुत्रः कुलपरम्परया पितॄन् तारयति।” “पुत्रः पितरं पुत्नामकं नरकात् उद्धरति, तस्मात् ‘पुत्रः’ इति नाम प्रजापतिना दीयते।” “पुत्रेण लोकान् जयन्ति; पौत्रेण अनन्तत्वं प्राप्नुवन्ति; प्रपौत्रेण पितामहाः प्रमुद्यन्ते।” “या गृहे कुशलं करोति, या पुत्रान् जन्मयति, या जीवनं पतिसंयुक्तं करोति, या पतिव्रता – सा पत्नी।” “पत्नी पुरुषस्य अर्धं; पत्नी मित्रं श्रेष्ठम्; पत्नी धर्मार्थकामानां मूलम्; यस्य पत्नी अस्ति, सः यथार्थः सम्बद्धः।” “पत्नीयुक्ताः गृहीणः धर्मं कुर्वन्ति; पत्नीयुक्ताः सुखिनः; पत्नीयुक्ताः समृद्धिमन्तः।” “एकान्ते पत्न्यः सुखसंगिनः; धर्मकार्ये पितरः इव; आपदि मातरः इव।” “कः प्रवासे, वनमध्ये अपि, विश्रान्तिं प्राप्नोति? यस्य पत्नी अस्ति, सः विश्वसनीयः; तस्मात् पत्नी परमाश्रयः।” “यदा पुरुषः क्लेशेन, दारिद्र्येन, बाध्यते, तदा केवलं पतिव्रता पत्नी सदा पतिं अनुगच्छति।” “पत्नी यदा पूर्वं मृत्युम् उपगच्छति, तदा पतिं प्रतीक्षते; यदि पतिः पूर्वं मृतः, तदा पत्नी तं अनुगच्छति।” एवं शकुन्तला, धर्मं, सत्यं, पत्नीत्वं, पुत्रस्य महत्वं, तथा आत्मसाक्षित्वं सप्रेमं, सगौरवं, ससत्त्वं, सस्मरणं, राजानं दुश्यन्तं प्रति उवाच।