कण्वः स्वकन्यां शाकुन्तलीं सस्नेहं सम्बोध्य तस्या वचः शृणु, सुमुखि सुव्रते सुतः। पतिसंयुक्तानां स्त्रीणां श्रेस्थं धर्मं मन्यन्ते—मनसा वाचा कायेन पतिसेवायाः कर्तव्यम्। त्वं मम अनुमत्याः पूर्वं व्रतमेतत् सम्यगाचरः; तेनैव आचरणेन पुण्यलोकान् अवाप्स्यसि। अस्य व्रतस्य अन्ते नरलोके विशिष्टां श्रीमवाप्स्यसि; तस्मात्, सुमुखि, अद्यैव त्वं पुरुवंशजस्य समीपं गन्तव्या। सः स्वयम् न आगच्छति, कालातिपत्तिं मन्यते; अतः त्वं राजा दुश्यन्तं प्रियहितकाम्या प्रीयय। दुश्यन्तं युवराजपदे प्रतिष्ठितं दृष्ट्वा त्वं हर्षं लप्स्यसि; देवाः पितरः क्षत्रियाश्च—विशेषतः पतयः—संयोगेन लाभवन्तः; अतः पुत्रि, मम प्रियार्थं त्वं पुत्रेण सह गन्तव्या। ममाज्ञया बद्धासि, प्रत्युत्तरं न दातव्यम्। एवं कन्यां समादिश्य कण्वः तत्रैव पौत्रं समालिङ्ग्य, पौर्वं शिरसि घ्राणं चकार। राजा दुश्यन्तः सोमवंशी, एषा शुद्धव्रता तस्य मुख्यपत्नी जननी च ते। सा पतिसकाशं गन्तुम् इच्छन्ती त्वया सह यास्यति; गत्वा राजानं प्रणम्य त्वं युवराजपदं प्राप्स्यसि। सः तव पिता, नृपतीनां स्वामी; त्वं तस्याज्ञां पालय, पितामहपितृप्राप्तं राज्यं स्वभावेन पालय। स्वराज्ये प्रतिष्ठितः सन्, हे पुरुवंशज, मां विस्मर्तुम् अर्हसि। तदनन्तरं पौर्वः मुनिपादौ प्रणम्य वाक्यमुवाच—"त्वमेव मे पिता, विप्रश्रेष्ठ, त्वमेव माता, त्वमेव शरणम्।" "महातपः, त्वामृते अन्यं पितरं न पश्यामि; तव सेवा लोकेऽस्मिन्परत्र च पुण्यदा।" "शकुन्तला पतिमिच्छन्ती स्वेच्छया यायताम्; अहं त्वत्पादयोः स्थास्यामि सेवासक्तः।" "पूर्ववत् मृगैः सह न क्रीडिष्यामि; तवाज्ञां सदा श्रोष्यामि, विद्याभ्यासे च यतिष्ये।" इति उक्त्वा सः कण्वपादौ समालिङ्ग्य स्थितः; तस्य वचनं शृण्वती शकुन्तला रुरोद। तदा पितृस्नेहसन्तानहर्षशोकसमन्वितः दुहितुः क्रन्दनं निशम्य दुश्यन्तात्मजा वाक्यमुवाच। "मुनिवचनं शृणु, किमर्थं रुदसि शकुन्तले? यदि पतिप्रियं कर्तुमिच्छसि, प्रभाते गन्तव्यं।" "एकैकः पापं करोति, एकैकः फलं भुङ्क्ते; अहं सदा त्वां संयम्य अपि, त्वं मम वचनं न शृणोषि।" "त्वं हस्ताभ्यां गजान् नित्यं अपास्य, सिंहव्याघ्रसमाकीर्णे वने विचरन्ति।" "एवं कृतानि चान्यानि, हे पुरुवंशप्रिये, वयोवृद्धो मुनिः कोपं चकार, ततः वयं द्वावपि निष्कासितौ।" "नाहं दुश्यन्तं गमिष्यामि, न च पुत्रस्य हितेच्छुकाऽस्मि; महात्मनः मुनिपादयोः स्थास्यामि।" एवं उक्त्वा सा मुनिपादयोः पतित्वा रुरोद; तस्याः विलपन्त्याः कण्वः सान्त्वनपूर्वकं हितमुक्त्वा पुनः स्निग्धं वाक्यमुवाच। "शकुन्तले, एषा हितमया युक्ता चोक्तिः शृणु; पतिव्रतायाः गुणान् विना अन्यत् सुलभं नास्ति।" "पतिव्रताभिः देवाः तुष्टाः, ताभ्यः सर्वान् वरान् प्रयच्छन्ति; ताः अनिष्टात् त्रायन्ते च।" "पत्युः प्रसादात् स्त्री पुण्यं लभते, न कदापि अनिष्टं; अतः त्वं राजानं गत्वा तस्य प्रीतिं लभस्व, सुमुखि।" इति शकुन्तलां समादिश्य सः तस्याः पुत्रं संबोधितवान्—"शकुन्तलानन्दन, त्वं महात्मनः इलिलायाः पौत्रः।" "मम सत्यं वचनं शृणु, निष्पापः सन्—सा हृदये पतिं कामयमाना, नानाविधानि वचनानि उक्त्वा अपि, गन्तुं न इच्छति।" "तस्मात्, वत्स, त्वं ताम् वह; त्वं मुनिभिः सह प्रत्यागन्तुं समर्थः, हे पुरुवंशज।" एवं सर्वदमनमुक्त्वा कण्वः शिष्यान् प्रति आज्ञापयत्—"शकुन्तलां पुत्रेण सह शीघ्रं तपोवनात् नयत।" "सा सर्वलक्षणैः पूजिता पतिसमीपं नीयताम्; स्त्रीणां बन्धुषु दीर्घकालं वासः न रोचते।" "अतः, कालविलम्बं मा कुरुत, यशःशीलधर्मार्थं तां नयत।" शकुन्तलायाः पुत्रः धर्मात्मना काश्यपेन पूजितः, काश्यपात् अनुमतिं लब्ध्वा सा हृष्टा बभूव। कण्ववचनं शृण्वती, पुनः पुनः प्रस्थानाय प्रेरिता, पुरुवंशजः कण्वं मातरं च उवाच—"माते, किमर्थं विलम्बसे? यामः राजगृहं प्रति।" एवं दुश्यन्तपत्नीं तां महर्षिपत्नीं संबोध्य, पुरुवंशजः मुनिपादौ प्रणम्य प्रस्थितुम् इच्छति। शकुन्तला अञ्जलिं कृत्वा पितरं प्रणम्य, प्रदक्षिणं कृत्वा वाक्यमुवाच—"यदि कदापि अज्ञानात् 'न स मे पिता' इति उक्तं, अथवा कटुवचनं, मिथ्यावचनं, अनुचितं, अप्रियम् उक्तं, तत् क्षन्तुम् अर्हसि।" एवं उक्ते, मुनिः शिरसा नमन् मौनं चकार; अपि च कण्वः, मुनिः सन्, मानवभावात् अश्रूणि मुमोच।