बालकस्य बलात् पीडितः स दानवः स्वातन्त्र्यं न प्राप्नोति स्म; तस्य मुखात् रक्तधारा स्रवति स्म, स च भीतया गिरया आश्रमद्वारम् आक्रन्दयन् पतितः। तस्य शब्देन भीताः मृगगणाः सिंहाश्चान्ये च पशवः पलायितवन्तः; आश्रमे स्थिताः अपि स्वकर्मणि संयमं न शशाकुः। स दानवः जानुभ्याम् अपतन्, कष्टेन स्वात्मानं निनयन् पलायितः, पतित्वा च बालककृत्यं दृष्ट्वा सर्वे विस्मिताः अभवन्। स बालः निरन्तरं दैत्यान् राक्षसान् च नाशयन् तान् भयात् आश्रमं न समीपगच्छन्ति स्म। ततः कण्वाश्रमवासिनः सर्वे कण्वेन सह तस्य अतिमानुषकृत्यानि दृष्ट्वा तस्मै नाम दत्तवन्तः—“सर्वदमनः इति स्यात्, यः सर्वं दमयति।” एवं स बालः ‘सर्वदमन’ इति प्रसिद्धः अभवत्। स वीर्यबलपराक्रमसम्पन्नः, कदापि क्लिष्टान् न परित्यजति स्म—न च राज्ञीं, न च पुत्रम्। सा शाकुन्तला चन्द्रकलोपमा तनुर्व्यथितचित्ता, विमुक्तकेशी, कृशा, दुःखिता, मलिनवस्त्रधारिणी चाभवत्। तां दशां दृष्ट्वा कण्वः मुनिः समस्तशास्त्राणि, वेदान्, द्वादशवर्षपर्यन्तं कालं च चिन्तयामास। स मुनिः बालस्य अतिमानुषकृत्यानि दृष्ट्वा तस्य युवराजाभिषेकस्य समयः प्राप्तः इति निश्चितवान्। स तदा शाकुन्तलाम् इदं मधुरं वचनं उवाच—“श्रृणु मे वचनं, सौम्ये, कन्ये, शुचिस्मिते। पतिसंयुक्तानां स्त्रीणां श्रेष्ठं धर्मं मन्यन्ते—मनसा, वाचा, कायेन च पतिसेवना। मम अनुमत्याऽनुष्ठितं व्रतमेतत् त्वया; तेनैव आचरणेन पुण्यलोकान् प्राप्स्यसि। तस्याः अन्ते मनुष्यलोके विशिष्टं श्रियम् आप्स्यसि; तस्मात् सौम्ये, अद्य त्वं पुरुकुलसम्भूतस्य समीपं गन्तव्या। स्वयम् न आगच्छति स राजा, कालातिवृत्तिं मन्यते; अतः त्वं शुचिस्मिते, तस्य क्षेमकाम्यया दुष्यन्तं नृपतिं प्रशमय। यदा त्वं दुष्यन्तं युवराजस्थानस्थितं पश्यसि, तदा तव हर्षः भविष्यति; देवाः, वृद्धाः, क्षत्रियाश्च, विशेषतः पतयः—संयोगः हि हितः। तस्मात् कन्ये, पुत्रेण सह मम प्रीत्यर्थं गन्तव्या। प्रत्युत्तरं न दातव्यं, मम आज्ञया बद्धा असि।” एवं उक्त्वा कन्यां कण्वः तत्र पौत्रं प्रति अपि वचनम् उवाच, पौरवं बाहुभ्याम् आलिङ्ग्य शिरसि च घ्राणं कृत्वा—“यः राजा दुष्यन्तः इति प्रसिद्धः, स सोमवंशसम्भूतः; एषा शुद्धव्रता तस्य मुख्यभार्या, तव माता च। सा पतिसमीपगमनकामिनी तव सह गमिष्यति; तत्र गत्वा राजानं प्रणम्य युवराज्यं प्राप्स्यसि। स तव पिता, राज्ञां नाथः; तस्मात् तस्मै वशगः भव। पितामहसम्प्राप्तं राज्यं स्वभावेन पालय। स्वराज्ये प्रतिष्ठितः सन्, हे पुरुवंशोद्भव, मां मा विस्मर।" एवं मुनिपादौ प्रणम्य पौरवः इदं वचनं उवाच—“त्वं मे पिता, ब्राह्मणश्रेष्ठ, त्वं माता, त्वं एव शरणं च। हे महात्मन्, त्वाम् ऋते अन्यं पितरं न मन्ये; तव सेवा इह लोके परत्र च पुण्या। इच्छन्तु शाकुन्तला पतिं, सा यथेष्टं गच्छतु; अहं तव पादयोः स्थित्वा सेवायाम् एव रतः भविष्यामि। यथा पूर्वं मृगैः सह क्रीडितं, तथा न करिष्यामि; सदा तव वचने स्थित्वा अध्ययनं च करिष्यामि।” इति उक्त्वा कण्वपादौ स पौरवः आलिङ्ग्य स्थितः; तस्य वचनं श्रुत्वा शाकुन्तला रुदितुम् आरब्धा। स्नेहात् पितुः, पुत्रस्य च हर्षशोकयोर् आवेशात्, तस्याः क्रन्दं श्रुत्वा दुष्यन्तपुत्री वाक्यम् उवाच। तदा मुनिवचनं श्रुत्वा सा शाकुन्तला उवाच—“किं रुदसि, शाकुन्तले? यदि पतिसुखकामिनी असि, प्रातःकाले गन्तव्या। एकैकः एव पापं करोति, एकः फलम् उपभुनक्ति; अहं त्वां सदा निगृहीतवती, त्वं तु मम वचनं न शृणोषि। त्वं सदा बाहुभ्यां गजान् निर्गमयित्वा, सिंहव्याघ्रसंयुक्ते वनं विचरन्ति स्म। एवं कृतानि अन्यानि च कृत्वा, हे पुरुवंशशोभन, मुनिः कोपितः, ततः आवां निर्वासितौ। अहं दुष्यन्तं न गमिष्यामि, न च पुत्रस्य हितेषिणी; महात्मनः मुनेः पादयोः स्थास्यामि।” एवं उक्त्वा सा रुदन्ती मुनिपादयोः पतिता; तस्याः विलपन्त्याः कण्वः सान्त्वनपूर्वकं हितं वचनं पुनः उवाच—“शाकुन्तले, इदं हितं श्रुणु; पतिव्रतानां गुणात् अन्यत् किमपि न सुलभम्। देवाः पतिव्रतानां तुष्टाः भवन्ति, सर्वान् वरान् ददाति, आपद्भ्यः च रक्षन्ति। पतिसंप्रसादेन स्त्री धर्मं प्राप्नोति, कदापि नाधर्मम्; तस्मात् राजानं गत्वा तस्य प्रीतिं लभस्व, शुचिस्मिते।” एवं शाकुन्तलाम् उक्त्वा, सः पुनः पुत्रं प्रति वचनम् उवाच—“हे शाकुन्तलानन्दन, त्वं महात्मनः इलिलायाः पौत्रः असि। मम सत्यं वचनं शृणु, अनघ—सा हृदयेन पतिं इच्छन्ती, नानाविधानि वचनानि उक्तवती, किन्तु सा साध्वी गन्तुम् इच्छति न।" एवं तेषां वचनानां क्रमम् अनुगम्य, कण्वाश्रमस्य सौम्ये वातावरणे, शाकुन्तलायाः दुःखं, बालस्य वीर्यं, कण्वस्य धर्मोपदेशः च एकत्रैव प्रवहन्ति स्म।