शकुन्तलायाः प्रसवे समुपस्थिते भगवतः पितुः वचनं स्मृतम्—“मद्वचनेन यथोक्तं कार्यं कुरु, तदा धर्म्यं कर्म स्यात्।” पत्नीनां वचांसि श्रुत्वा सा पतितनूर्वधूः मनसि नियच्छन्ती, “एवमस्तु,” इति निश्चित्य, अपरिमिततेजसं पुत्रं प्रसूतवती। त्रयाणि वर्षाणि यावत् व्यतीतानि, तदा शकुन्तला जनमेजयस्य पौरवस्य दुष्यन्तस्य पुत्रं रूपसम्पन्नं दानशीलं धर्मिष्ठं च जनयामास। तस्य जन्मकाले दिव्यपुष्पवृष्टिः समभवत्, दुन्दुभीनां निनादः व्यनदत्, अप्सरसां गणाः नृत्यं चक्रुः। तत्र देवानां मधुरगानं श्रूयमाणं, इन्द्रः वाक्यमुवाच—“शकुन्तले, तव अयं पुत्रः सम्राट् भविष्यति।” तस्य तेजः, बलं, रूपं च पृथिव्यां अनुपमं भविष्यति; सः पौरवः शताश्वमेधयज्ञान् करिष्यति। असंख्येयैः राजसूयादिभिः यज्ञैः सः स्वं कृतार्थ्यं साधयिष्यति, विप्रेषु महादानानि दास्यति। एवं देवानां वचांसि श्रुत्वा, कण्वाश्रमवासिनः सर्वे महर्षयः कण्वदुहितरं पूजयामासुः। तच्च श्रुत्वा शकुन्तला परमं हर्षं प्राप, विप्रान् आहूय, तैः ऋषिभिः सह सन्मानिता। ततः कण्वः धर्मज्ञः सुतस्य जातकर्मादिकानि संस्काराणि यथाविधि अकरोत्, तानि पुनः पुनः बालस्य वृद्ध्यनुसारं चकार। सर्वाणि विधिपूर्वकं न्याय्यं च कृतानि; बालः दन्तैः हस्तिवर्णैः, सिंहसन्निभगात्रः अभवत्। तस्य हस्ते चक्रचिह्नं ददृशे, सः तेजस्वी विष्णुतुल्यः, विस्तीर्णवक्षाः, महाबलः, महावीर्यश्च सञ्जातः। सः देवपुत्रसदृशः बालः तत्र शीघ्रं ववृद्धे; परं मुनिभयात् दुष्यन्तः तम् आह्वातुं न शशाक, स्मरन् अपि। यावत्कालं व्यतीतम्, राजा तं तपोधनं न स्मरति; षड्वर्षे व्यतीते बालः कण्वाश्रमं प्रति प्रववृते। सः सिंहव्याघ्रवराहशृगालमहिषभल्लूकान्, ये मृगाः आश्रमं व्यथयन्ति, पादाभ्यां निपात्य निर्जघान। बाहुभ्यां तान् बलात् गृहित्वा वृक्षेषु बद्ध्वा सर्वतो न्यधात्। वृक्षारोहणेन क्रीडया च, वनं सिंहव्याघ्रगणैः पूर्णं विचरन्, बालः तत्र ववृधे। ततः संग्रामे राक्षसान् पिशाचांश्च रिपून् पाणिभिः निघ्नन्, तैः ऋषयः तुष्टाः। अथ कश्चन दैत्यपुत्रः प्रबलः, दैत्यवधात् क्रुद्धः, तम् हन्तुमभ्ययात्। तं समुपेत्य बालः सस्मितः बाहुभ्यां गृहित्वा दृढं बद्ध्वा पीडयामास। बालस्य तेजसा सः विमोक्तुं न शशाक, रक्तं तस्य मुखात् निष्प्रसृत्य भीतवद् आकुलशब्दं कृत्वा द्वारेषु निपपात। तेन शब्देन हरण्यः, सिंहाः, अन्ये मृगाश्च पलायिताः; आश्रमवासिनः च भयात् मलमूत्रं मुमुचुः। सः दैत्यः जानुभ्यां स्रंसन् अपसृत्य पतितः; तद् दृष्ट्वा सर्वे बालस्य कर्मणि विस्मिताः अभवन्। नित्यं बालेन निहन्यमानाः दैत्यराक्षसाः तस्मात् भयात् आश्रमं न समीपमाययुः। ततः कण्वाश्रमनिवासिनः सर्वे कण्वेन सह तस्य अतिमानुषकार्यं दृष्ट्वा नाम चक्रुः—“सर्वदमनः इति नाम अस्य भवतु, सर्वं दमयति हि अयम्।” तेन सः बालः सर्वदमन इति प्रसिद्धः अभवत्। सः वीर्यबलपराक्रमसम्पन्नः, दुःखितान् न परित्यजति—न राज्ञीं, न पुत्रं। शकुन्तला चन्द्रकलासदृशशरीरा, शोकग्रस्ता, वितुष्टकेशा, कृशा, विषण्णा, मलिनवस्त्रधारिणी च बभूव। तां तथा स्थितां दृष्ट्वा, कण्वः सर्वशास्त्राणि, वेदान्, द्वादशवर्षपर्यन्तं कालं च चिन्तयामास। तदा बालस्य अतिमानुषकार्यं दृष्ट्वा, कण्वः तस्य युवराजाभिषेकस्य कालः सम्प्राप्त इति मन्यते स्म। ततः कण्वः स्नुषां वदति—“मम वचनानि शृणु, सुमध्यमे, सुमुखि। स्त्रीणां पतिसंयुक्तानां धर्मो मुख्यः—मनसा, वाचा, कायेन च पतिसेवा। मम पूर्वानुज्ञया त्वं व्रतमिदं सम्यगाचरः; तेनैव आचरणेन पुण्यलोकान् प्राप्स्यसि। ततः मनुष्यलोके विशिष्टं श्रियमवाप्स्यसि; तस्मात् अद्य त्वं पौरवं प्रति गन्तव्या। सः स्वयम् न आगच्छति, कालातिवृत्तिमन्यते; अतः त्वं राजानं दुष्यन्तं प्रीयमाणा सम्पूज्य गन्तव्या। दुष्यन्तं युवराजपदे स्थितं दृष्ट्वा हर्षं प्राप्स्यसि; देवाः, वृद्धाः, क्षत्रियाश्च, विशेषतः पतयः, संयोगेन सुखिनः भवन्ति; अतः कन्ये, त्वं पुत्रेण सह मम प्रीत्यर्थं गन्तव्या। त्वं किञ्चिदपि प्रत्युत्तरं न दातव्या, मम आज्ञया बद्धा असि।” एवं स्वदुहितरं समाश्वास्य, कण्वः तत्र पौत्रं पौरवं बाहुभ्यां परिष्वज्य, शिरसि च घ्राणं कृत्वा वदति—“राजा दुष्यन्तः सोमवंशे जातः, एषा पुण्यव्रता तव माता, तस्य मुख्यपत्नी च।