स राजा कन्वः करुणया सौम्यया शोभमानां तां तनयामङ्गुलिभिः स्पृशन्, तस्याः शुभगात्रायाः सौन्दर्यं विस्मयेन पश्यन्, विनयपूर्वकं वाक्यमुवाच—"अद्य प्रभृति, सुश्रोणि, त्वं महात्मनः दुष्यन्तस्य धर्मपत्नी भविष्यसि। पतिव्रतानां यथाचारः, स त्वया पालनियः।" इति उक्त्वा स धर्मात्मा कन्वः, शौचस्य निमित्तं, पुनः तां न स्पृशत्। केवलं स्पर्शमात्रेणापि तस्याः शरीरे महती हर्षवेदना जाताऽभूत्। ततः प्रतिज्ञां कृत्वा दुष्यन्ते निर्गते, सा राजकन्या दिव्यतेजसा महात्मनः गर्भं धारयन्ती प्रतिदिनं वर्धमानं पुत्रं बिभ्रती। शाकुन्तला च, स्वस्थितेः गम्भीर्येन नित्यं राजानं चिन्तयन्ती, अहोरात्रं निद्राविहीना, स्नानं भोजनं च उपेक्ष्य, तत्रैव स्थित्वा प्रतीक्षां चकार। नूनं राजदूताः, ब्राह्मणाः, सेनायश्च अद्य, श्वो वा, परश्वो वा आगमिष्यन्ति इति निश्चित्य सा प्रतीक्षां कृतवती। एवं सा दिनानि, पक्षान्, ऋतून्, मासान्, वर्षाणि च गणयन्ती, हे भारत, त्रयाणि वर्षाणि यावत् व्यतीतानि। यदा त्रीणि वर्षाणि पूर्णानि, तदा मुनिवचसः मान्यतया, मुनिपत्न्यः तां शाकुन्तलां पुनः पुनः हितोपदेशैः सम्बोधितवत्यः। "शृणु सुभगे, लोकेषु यथा आचर्यते, तत् शृणुत्वा स्वेच्छया कुरु। गुरुवचनं न अवमान्यं; यत् हितं, तत् कुरु।" इत्थं ताः उक्त्वा, "विष्णुः देवतानां देवः, अग्निः ब्राह्मणानां, ब्रह्मा च; स्त्रीणां पतिः देवः, लोकानां ब्राह्मणः गुरु:।" "प्रसवे तव पितरं वन्दनीयं यः उक्तवान्—'मम वचनं कुरु'—तद् एव कर्तव्यं, तदा धर्मे स्थिता भविष्यसि।" इति श्रुत्वा मुनिपत्नीनां वचनानि, सा शाकुन्तला 'एवमस्तु' इति मनसि निश्चित्य, सुषुवे पुत्रं अनन्तवीर्यम्। त्रीणि वर्षाणि व्यतीतानि, तदा शाकुन्तला जनमेजयस्य पितरं, दुष्यन्तस्य पुत्रं, रूपसम्पन्नं, उदारं, धर्मिष्ठं च पुत्रं प्रसूतवती। तस्य जन्मनि दिव्यपुष्पवृष्टिः आकाशात् पतिता, दुन्दुभयः निनादम् अकुर्वन्, अप्सरःसमूहाः नृत्यम् अकुर्वन्। देवाः मधुरं गीतं गायन्तः, इन्द्रः तत्र उक्तवान्—"शाकुन्तले, तव अयं पुत्रः सार्वभौमः सम्राट् भविष्यति।" "तस्य बलं, तेजः, रूपं च पृथिव्यां अनुपमम्; स एष पौरेवः शतं अश्वमेधयज्ञान् करिष्यति।" "रासूयादीन् अनन्तान् राजसूयादीन् यज्ञान् कृत्वा, विप्रेषु महादानानि दत्वा, स कृतकृत्यः भविष्यति।" इति देववचनं श्रुत्वा, कन्वाश्रमे निवसन्तः सर्वे महर्षयः कन्वतनयां सत्कारं चक्रुः। शाकुन्तला अपि तद्वचनं श्रुत्वा महतीं हर्षवेदना प्राप, विप्रान् आहूय, तैः महर्षिभिः पूजिता। ततः कन्वः धर्मज्ञः सुतस्य जातकर्मादीनि संस्कारान् विधिवत् अकुरुत; सः कुमारः वर्धमानः, दन्ताः शुक्लमुक्ताभः, सिंहस्यानिव कायः। तस्य हस्ते चक्रचिह्नं, स तेजस्वी, विष्णुवद् बभौ—विशालवक्षाः, महाबलः, महावीर्यश्च। स देवपुत्रकल्पः कुमारः शीघ्रमेव तत्र ववृधे; परं मुनिभयात् दुष्यन्तः तम् आह्वातुं न शशाक, स्मरन् अपि। एवं कालः गच्छति, राजा तपस्विनं न स्मरत्; षड् वर्षाणि यावत्, कुमारः कन्वाश्रमं प्रति प्रवृत्तः। स सिंहव्याघ्रवराहमृगमहिषभल्लूकादीन्, ये आश्रमं बाधमानाः, पादेन निपात्य, बाहुभ्यां गृहित्वा वृक्षेषु बध्नाति स्म। स वृक्षारूढः क्रीडन् धावन्, सिंहव्याघ्रसमूहयुक्ते वने विचरन्, राक्षसान् पिशाचांश्च युद्धे पाणिभिः निहत्य, मुनीन् तर्पयामास। ततः कश्चन महाबलः दितिसुतः, दैत्यवधेन कुपितः, तं हन्तुम् अभ्येत्य, कुमारं गृहीतवान्। कुमारः तम् आगतम् उपहसन्, बाहुभ्यां गृहीत्वा, दृढं बध्नन्, मर्दयितुं प्रवृत्तः। बालस्य बलेन पिडितः, स विमुक्तुं न अशक्नोत्; तस्य मुखात् रक्तप्रवाहः स्रवत्, स भयात् द्वारि आक्रोशत्। तेन शब्देन मृगसिंहादयः पलायिताः, आश्रमे स्थिताः च मलमूत्रं स्रावयामासुः। स जङ्घायां पतन्, पलाय्य, भूमौ पतितः; तद् दृष्ट्वा सर्वे बालस्य कर्म विस्मयेन अपश्यन्। एवं बालेन नित्यं दैत्यराक्षसाः निहन्यमानाः, तस्य भयान् आश्रमं न समीपयन्ति। ततः कन्वाश्रमे वसन्तः सर्वे, कन्वेन सह, तस्य अतिमानुषकर्माणि दृष्ट्वा, तस्मै नाम ददुः—"सर्वदमनः" इति। स बालः सर्वदमन इति प्रसिद्धः अभवत्। स वीर्यबलपराक्रमसम्पन्नः, दुःखितान् न परित्यजति—न राज्ञीं, न पुत्रम्। शाकुन्तलाया रूपं चन्द्रवत् क्षीणं, शोकात् क्लिष्टं, केशा विसृता, कृशा, मलिनवस्त्रा, दुःखिता च। तां स्थितां दृष्ट्वा, मुनिः सर्वशास्त्राणि, वेदान्, द्वादशवर्षपर्यन्तं कालं च चिन्तयामास। स मुनिः, बालस्य अतिमानुषकर्माणि दृष्ट्वा, तस्य युवराजसंस्कारस्य समयः प्राप्त इति निश्चितवान्।