ब्राह्मणाः क्रोधं शस्त्ररूपेण धारयन्ति, न तु बाहुभ्यां शस्त्राणि। तेनैव क्रोधेन शत्रून् क्षिपन्ति, यथा इन्द्रः वज्रं प्रक्षिप्य दानवान् विनाशयति; अग्निः स्वतेजसा दहति, सूर्यः स्वप्रभाभिः दहति। राजा दण्डेन दण्डयति, ब्राह्मणः क्रोधेन दहति; क्रुद्धः स ब्राह्मणः क्रोधेन एव शत्रून् विनाशयति, यथा वज्रधारी दानवान् नाशयति। ततः स राजा शान्तिप्रियायै शाकुन्तलायै प्रोवाच—“मुनिः महात्मा मे ज्ञातः, सः क्रोधरहितः। हे सुन्दरनितम्बिनी, निष्कलुषे, त्वाम् इच्छामि, यथा त्वं मां इच्छसि। जानिहि, अहं तव निमित्तं अत्र स्थितः, मनः मम तव उपरि स्थापितम्।” एवं च, आत्मा एव आत्मनः मित्रम्, आत्मनः आश्रयः; केवलं स्वयमेव धर्मानुसारं आत्मनं दातव्यम्। संक्षेपतः, विवाहस्य अष्ट रूपाणि धर्म्यम् स्मृतानि—ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य, असुर। गन्धर्व, राक्षस, पैशाच—एतेषु अष्टमः स्मृतः; मनुः स्वयंभूः पूर्वं तेषां धर्म्यम् उक्तवान्। अत्र च, ब्राह्मणाय प्रथमचत्वारः विवाहाः प्रशस्ताः; क्षत्रियाय षड् धर्म्याः, निष्कलुषाः। राज्ञः राक्षसः अपि विहितः; वैश्यशूद्रयोः असुरः स्मृतः। पञ्चसु, त्रयः धर्म्याः, द्वौ अधर्म्यौ। पैशाचासुरयोः कदापि न आचरितव्यम्; एषा धर्मस्य प्रवृत्तिः। क्षत्रियाय गन्धर्वराक्षसयोः धर्म्यता न सन्देहः; पृथक् वा संयुक्तम् वा कर्तुं शक्यते। तस्मात्, हे कामिनी, यथा त्वं मां इच्छसि, अहम् अपि त्वां इच्छामि; गन्धर्वविवाहेन त्वं मम पत्नी भवितुम् अर्हसि। यदि धर्ममार्गः मम, यदि आत्मा स्वस्य स्वामी, हे पुरुषश्रेष्ठ, मम शर्तं शृणु। सत्यं प्रतिज्ञाय, यथा अहं गूढं वदामि—मम गर्भात् जातः पुत्रः तव त्वरितः उत्तराधिकारी भवतु। सः युवराजः भविष्यति, हे महराज, सत्यं तव प्रति वदामि; यदि एतदस्ति, हे दुष्यन्त, तदा अस्माकं संगमः भवतु। राजा तस्याः सर्वं उक्तं यथावद् अनुमोदितवान्, पुनः प्राह—“यत् अन्यत् इच्छसि, तत् वद।” एषा विवाहः लोके वेदपुराणसम्मतः, लोकहिताय विवाहसंस्कारः प्रशस्तः। लोककल्याणाय विवाहं विधिवत् कुरु; अत्र यज्ञपात्राणि, कुशाः, पुष्पाणि, अक्षतानि च सन्ति। विवाहः विधिपूर्वकं कृतः स्यात्, तदा सन्ततिः अपि विधिपूर्वका भवति; अतः, घृतम्, अक्षतान्, वाळुकां च अर्पय, हे ब्राह्मण। सर्वे विवाहसंस्काराः अत्र सन्ति, हे राजन्; अपि च, धर्माय कष्टवचनानि क्षन्तव्यानि। “एवं स्यात्,” इति राजा तस्यै अनासक्तः प्राह; किन्तु, हे विशुद्धस्मिते, त्वां नगरे न नेष्यामि। यथा त्वं अर्हसि, तथा वदामि; इत्युक्त्वा, राजर्षिः ताम् अनघाचरणां सम्बोध्य प्राह। पुरोहितम् आहूय, यथोचितं वचनम् अवदत्—“यद् राजकन्या उक्तवती, तत् अहं न अवहेलयितुं शक्नोमि। मम दीप्तः पुत्रः विधिविवाहं विना न भवेत्; अतः, शास्त्रानुसारं विवाहं शीघ्रं कुरु।” राजस्य आदेशेन द्विजः, अत्यन्तं बाधितः, विधिपूर्वकं दिव्यं राजविवाहं सम्पन्नं कृतवान्। ब्राह्मणश्रेष्ठस्य आज्ञया, शुभैः संस्कारैः उत्सवैः च समाप्य, राजा तस्याः हस्तं गृहीत्वा विधिपूर्वकं तया सह वासं च अकरोत्। तस्याः विश्रान्त्याः विश्वसित्वा, पुनः पुनः प्राह—“तव निमित्तं चतुरङ्गबलं प्रेषयिष्यामि।” त्रिवेदविद्भिः वृद्धैः, राजपुरुषैः सह, सहस्रैः शिबिकाभिः, बान्धवाः आगमिष्यन्ति। मूकाः, किराताः, कुब्जाः, वामनाः, उत्तमवस्त्रधारिणः, सारथयः, सूताः च सेना संगमिष्यते। शङ्खध्वन्या, मृदङ्गध्वन्या च, वनं यायात्; एवं, हे विशुद्धस्मिते, त्वां नगरे आनयिष्यामि। अन्यथा, त्वां गृहे न नेष्यामि, सन्मान्ये; सर्वमङ्गलसत्कारं कृत्वा, हे सुन्दरभ्रू, सत्यं प्रतिज्ञाय वदामि। एवं उक्त्वा, राजर्षिः ताम् अनघगमिनीं आलिङ्ग्य स्मितेन पश्यन् स्थितः। तां पुनः प्रदक्षिणं कृत्वा आलिङ्ग्य, शाकुन्तला सुन्दरमुखी राज्ञः पादयोः पतिता। ताम् पुनः उत्थाप्य, राजा पुनः पुनः प्राह—“मा शोचि,” मम पुण्यैः शपथं, हे राजकन्ये, त्वां आनयिष्यामि। एवं प्रतिज्ञाय, राजा जनमेजयः तस्याः चिन्तयन्, कश्यपं प्रति प्रस्थानं कृतवान्। स धर्मनिष्ठः, तपस्यां स्थितः, एतत् श्रुत्वा विचिन्तयन्—“न तं प्रसाद्य आगतः, ब्राह्मणः सन्तुष्टः भविष्यति वा?” इति मनसि धृत्वा, स्वं नगरं प्रविष्टः। ततः किञ्चित्कालानन्तरं, कन्वः अपि आश्रमं आगतः। शाकुन्तला लज्जया पितरं न उपगच्छत्। सा भीता इव शनैः मुनिं उपगच्छत्; तस्य भारं गृहीत्वा, आसनं समारोपयत्। सा कश्यपस्य पादौ प्रक्षालयत्, किन्तु लज्जया तं नेत्रैः न पश्यति। शाकुन्तला लज्जिता मुनिं न अब्रवीत्; भीता, हे भरतश्रेष्ठ, स्वधर्मात् च्युतवती।