मेनका, कार्यं समाप्य, तं नवजातं शिशुं मालिनीतीरे सम्यक् स्थापयित्वा शीघ्रं इन्द्रस्य सभां जगाम। तस्यां वनस्थले, सिंहव्याघ्रैः पूर्णे, बालिका एकाकिनी शयाना दृष्ट्वा, पक्षिणः सर्वतः समवेत्य तां वृत्य स्थिता यथा मांसभक्षिणः पशवः तां कन्यां न हिंस्युः। तत्र पक्षिणः मेनकायाः कन्यां रक्षन्तः स्थिताः। अहं स्नानार्थं गतः तत्र तां शयनाम् अपश्यम्। सुन्दरं तं निर्जनं वनं पक्षिणः परितः आसन्। तैः दृष्टमात्रे, द्विजातयः पक्षिणः मम समीपं आगत्य, मम पादयोः पतिताः। सर्वे पक्षिणः मधुरया वाचा, मृदुं भाषन्ते स्म। तैः उक्तम्— "हे ब्राह्मण, विश्वामित्रस्य कन्यां स्वीकुरु, तव मित्रः, कामक्रोधौ जित्वा, कौशिकीं गतः। अतः, तां दयया पालनं कुरु।" सर्वप्राणिनां भाषां जानामि, सर्वेषु दया मयि वर्तते। ततः तां कन्यां गृहित्वा, ताम् आत्मनः पुत्रीम् स्थापयामि। धर्मानुसारं, शरीरदाता, प्राणदाता, यः भोजनं ददाति, एते त्रयः पिता इति कथ्यन्ते। पक्षिणः तां निर्जनवनस्थां कन्यां वृत्य स्थिताः, अतः तस्याः नाम शकुन्तला इति दत्तम्। हे ब्राह्मण, जानिहि, शकुन्तला मम पुत्री; शकुन्तला निर्दोषा मां पितरं मन्यते। एवं पृष्टः, महर्षये आत्मनः जन्मकथां उक्तवान्— "मां कण्वस्य पुत्रीम् विद्धि, हे नराधिप।" तत्त्वं न जानन्ती, शकुन्तला कण्वं पितरं मन्यते; एवं, हे राजन्, यथा श्रुतमस्ति, तत् तुभ्यं उक्तम्। राजा दुष्यन्तः तस्याः वाक्यं श्रुत्वा, ताम् अभ्यधाय— "स्पष्टं राजकन्या त्वं, शुभे! मम पत्नीत्वं स्वीकुरु, सुन्दरनितम्बे, यत् ते कर्तव्यं, तद् वद। सुवर्णमालां, वसनानि, कुण्डलानि, कङ्कणानि, नगराणां रत्नानि ते दास्यामि। आज्य necklace, मृगचर्माणि, सर्वं राज्यं तव भविष्यति, आज्य मम पत्नीत्वं स्वीकुरु।" "आगच्छ, भीरु, गन्धर्वविधिना विवाहं कुरु, सुन्दरि। सर्वेषु विवाहेषु गन्धर्वः श्रेष्ठः, तन्वी।" शकुन्तला प्रत्युवाच— "मम पिता फलं संग्रहीतुं तपोवनं गतः; तं प्रतीक्षस्व, स एव मां तुभ्यं दास्यति। सदा पिता मम स्वामी, परमदैवतम्; यः पितरं मां ददाति, स एव मम पति भविष्यति।" "बाल्ये पिता रक्षति, यौवने पतिः, वृद्धावस्थायां पुत्रः; स्त्री स्वातन्त्र्याय न योग्याः। तपस्विनं पितरं पूज्य, हे राजन्, धर्ममूल्यं जानन्ती, अधर्मेण पतिं कथं वाञ्छेयम्? ब्राह्मणाः क्रोधं शस्त्रं मन्यन्ते, न शस्त्राणि। क्रोधेन शत्रून् हन्ति, यथा इन्द्रः वज्रेन दानवान्; अग्निः तेजसा, सूर्यः रश्मिभिः दहति।" "राजा दण्डेन दण्डयति, ब्राह्मणः क्रोधेन दहति; क्रुद्धः, वज्रधारी यथा दानवान्, तथा हन्ति। अहं तं महर्षिं जानामि, स नित्यं अक्रोधः। सुन्दरनितम्बे, निर्दोषे, त्वां वाञ्छामि, यथा त्वं मां वाञ्छसि; मम मनः तव उपरि स्थितम्।" "आत्मा आत्मनः मित्रं, आत्मनः आश्रयः; केवलं आत्मना आत्मानं दद्यात्, धर्मानुसारम्। संक्षेपेण, अष्टविधः विवाहः धर्म्यम्—ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य, असुरः। गन्धर्वः, राक्षसः, पैशाचः अष्टमः; मनुः स्वायम्भुवः पूर्वं धर्म्यम् उक्तवान्।" "ब्राह्मणाय चतुर्विधः विवाहः प्रशस्यः; क्षत्रियाय षड्विधः धर्म्यः, निर्दोषः। राज्ञः राक्षसः अपि विहितः; वैश्यशूद्रयोः असुरः स्मृतः। पञ्चेषु, त्रयो धर्म्याः, द्वौ अधर्म्यौ। पैशाचः, असुरः न कदापि कर्तव्यौ; धर्मपथः एतेन अनुसर्तव्यः।" "गन्धर्वः, राक्षसः क्षत्रियाय धर्म्यौ—न संशयः; पृथक् वा संयुक्तः वा कर्तव्यः—नास्य विवादः। अतः, यथा त्वं मां वाञ्छसि, तथा अहं त्वां वाञ्छामि, सुन्दरी, गन्धर्वविधिना पत्नीत्वं स्वीकुरु।" "यदि धर्मपथः मम, यदि आत्मा आत्मनः स्वामी, हे पुरुषश्रेष्ठ, मम शर्तं शृणु। सत्यं प्रतिज्ञाय, यथाहं गुप्तं वक्ष्यामि—मम पुत्रः तव तत्कालं युवराजः भविष्यति। स एव युवराजः, हे महराजन्—एतत् सत्यं तुभ्यं ब्रवीमि; यदि एषा शर्तः, दुष्यन्त, तदा संयोगः भवतु।" दुष्यन्तः सर्वं तस्याः वचनं स्वीकृत्य, पुनः प्रजापतिः उक्तवान्— "यत् अन्यत् इच्छसि, तद् वद।" शकुन्तला प्रत्युवाच— "एषा विवाहः शास्त्रानुसारं लोके प्रसिद्धः; विवाहितं लोकहितं बुधाः स्तुवन्ति।" "लोकवृत्तिं शमयितुं, विधिवत् विवाहं कुरु; इह यज्ञपात्राणि, कुशा, पुष्पाणि, अक्षतानि। यथाविधि विवाहः, तथा सन्ततिः धर्म्या; अतः घृतं, अक्षतान्, बालूका अर्पय, ब्राह्मणाय। अन्ये विवाहकर्माणि अपि अत्र, हे राजन्; कठोरवाक्यानि अपि धर्मार्थं क्षम्यन्ताम्।