सा निष्कलुषा मेनका तं मुनिं स्वयमेव आमन्त्र्य, तद्वाञ्छया च तेन सह तत्र चिरकालं वसति स्म। तयोः परस्परमिच्छया रममाणयोः सहैव यथा एका दिवसः तथा सहस्रवर्षाणि अपि तस्याः नानुस्मृतानि। स मुनिः सर्वदा संयतः, कामक्रोधौ जितवान्, किन्तु स दीर्घकालसंचितं तपः समापयत्। तस्य तपः क्षीणम् अभवत्, ततो मुनिः मोहाविष्टः, भ्रममूढः क्रोधग्रस्तश्च, मूलफलानि भक्षयन् विचरति स्म। स पादाभ्यां जलमधि शब्दं कृत्वा, द्वीपस्थं स्वाश्रमं प्रतस्थे। तस्मिन्नेव समये मेनका गन्तुमिच्छन्ती, तस्य जलेन कृतं शब्दं शृणोति स्म। तस्य तपसा दीप्तं तेजः दिवि गच्छति च आगच्छति च, अद्य अहं तं चिन्हं जानामि येन तस्य तपः समाप्तम्। “न युक्तं गन्तुम्,” इति उक्त्वा, रजःशौचात् स्नात्वा, मेनका काममोहाभिभूतं मुनिमुपससार। ततः स मुनिः मेनकायां कन्यां जनयामास—सा शाकुन्तला—हिमवत्पृष्ठे शोभनायां मालिनीतीरे। सा कन्या, देवकन्यासमप्रभा, सर्वाभरणभूषिता, रम्ये शय्यायां स्थितासीत्। तस्यै मेनका वचनमिदं प्रोवाच—“तेजस्विनि, त्वं महर्षेस्तपसः प्रचण्डस्य तेजः धारयसि; अतः अहं स्वकार्यसिद्ध्यर्थं स्वर्गं यास्यामि, देवकार्यार्थं ह्यत्रागता।” एवं नवजातां तां मालिनीतीरे स्थाप्य, मेनका कृतार्था शीघ्रं देवेन्द्रसभा गता। तस्यां वने सिंहव्याघ्रसंकुले तां कन्यां शयानामेकां दृष्ट्वा, विहगाः समन्तात् समागत्य तां मांसभक्षिणः पशून् तस्यै न हिंसां कर्तुमददुः। तत्र विहगैः सा मेनकायाः कन्या रक्षिता। अहं स्नानार्थं गतः सन् तां तत्र शयानां अपश्यम्। रम्ये तस्मिन्नेवैकान्तवने, विहगैः परिवृता सा कन्या, मां दृष्ट्वैव द्विजविहगाः समीपमागत्य, पादयोः पतिताः। सर्वे विहगाः मधुरया गिरा मृद्वङ्गैः वाक्यैः मामूचुः—“ब्राह्मण, विश्वामित्रस्य कन्यां त्वं गृहाण; तव सखा कामक्रोधौ जित्वा कौशिकीं गतः। अतः त्वं दयया एतां कन्यां पालय,” इति। अहं सर्वभूतानां भाषां जानामि, सर्वेषां दयालुश्चास्मि। ततः तां कन्यां गृहित्वा, आत्मनः पुत्रीत्वेन स्थापयामि। शरीरदातृ, प्राणदातृ, यश्चान्नदातृ—एते त्रयः धर्मशास्त्रे पितरः स्मृताः। सा एकान्तवने विहगैः परिवृता या कन्या, तस्यै “शाकुन्तला” इति नाम ददामि। तस्माद्ब्राह्मण, शाकुन्तला मे पुत्रीति विद्धि; सा च निष्कलुषा शाकुन्तला मां पितरं मन्यते। एवं पृष्टः स महर्षये स्वजननं न्यवेदयम्; “कण्वस्य कन्या अहम्,” इति राजन्, त्वया ज्ञातव्यम्। सत्यं, सा स्वपितरं न जानाति, कण्वमेव पितरं मन्यते; एवं राजन्, यथाश्रुतं यथावत् अहं तव आख्यातवान्। एवं शृण्वन् राजा तां कन्यां सम्बोध्य, “स्पष्टं त्वं राजकन्येति भाषसे, सौम्ये; मम भार्या भव, सुश्रोणि, किं ते करवानि, वद। सुवर्णहारं वस्त्रं कुण्डले च कङ्कणानि, शोभने, नगरान्नानाविधं रत्नं तुभ्यं आनयिष्यामि। अद्यैव हारं च अजिनं च तुभ्यं आनयिष्यामि; अद्यप्रभृति राज्यं तवास्तु, सुशोभने, मम भार्या भव। आगच्छ, भीरु, गान्धर्वेण विवाहेन मां परिणय, रूपवती; सर्वेषां विवाहानां मध्ये गान्धर्वः श्रेष्ठ इति श्रूयते, सुमध्यमे।” ततः शाकुन्तला उवाच—“मम पिता, राजन्, फलं समाहरणाय तपोवनं गतः; तावत् प्रतीक्षस्व, स मां तुभ्यं दास्यति। पिता हि सदा मम स्वामी, स एव परो देवता; यस्मै पिता मां दास्यति, स मे पतिः भविष्यति। बाले पिता रक्षति, यौवने पतिः, स्थविरे पुत्रः; स्त्री स्वातन्त्र्यं न अर्हति। तपस्विनं पितरं पूजयन्ती धर्मं प्रियं कर्तुमिच्छन्ती, राजन्, कथं पतिं अधर्मेण वरेयं?” “ब्राह्मणाः क्रोधं शस्त्रं धारयन्ति, न शस्त्राणि हस्ते; क्रोधेनैव रिपून् हन्युः, यथा इन्द्रः वज्रेण दानवान्। अग्निः स्वतेजसा दहति, सूर्यः स्वांशुभिः। राजा दण्डेन दण्डयति, ब्राह्मणः क्रोधेन दहति; क्रुद्धः स क्रोधेन दहति, यथा वज्रधारी दानवान्।” एवं राजा प्रत्युवाच—“जानामि, सौम्ये, स महर्षिः निरक्रोधः; सुमध्यमे, निष्कलुषे, त्वां कामये, या मां कामयसे। तव कृते अत्रागतः अस्मि, मम मनः त्वयि स्थितम्। आत्मैवात्मनः बन्धुः, आत्मैव शरणं; आत्मना एव आत्मनं दद्यात्, धर्मेणैव। संक्षेपेण, अष्टविधाः विवाहाः धर्म्याः स्मृताः—ब्रह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य, असुर, गान्धर्व, राक्षस, पैशाच्य इति। तेषां धर्म्यम् उक्तं मनुना स्वयम्भुवा। चत्वारः प्रथमा ब्राह्मणस्य प्रशस्यन्ते; क्षत्रियस्य षट् धर्म्याः, पापरहिताः। राज्ञः राक्षसः अपि विहितः; वैश्यशूद्रयोः असुरः स्मृतः। पञ्चानां त्रयः धर्म्याः, द्वौ तु अत्राधर्म्यौ। पैशाच्यः असुरश्च न कदापि कर्तव्यौ; एवं धर्मस्य मार्गः अनुवर्तनीयः।” एवं शाकुन्तलायाः जन्मकथां, विवाहनियमांश्च, तत्रैव रम्ये वने, धर्म्यया वाचा, स्नेहेन, मुनिपुत्र्या सह राजा संवादं च, महाभारते वर्णितं।