कदाचित् अकालेऽतीते महती कर्षायाम्, महर्षिः पुनः अक्षमां नगरीम् आगतः। तत्र नदीतीरे भगवान् तां प्रदेशं "पारेति" इति नामकृतवान्। तत्र स सन्तुष्टचित्तः मतङ्गेन सह यज्ञं कारयामास। तदा त्वं, देवेश, भयात् सोमपानार्थं ययौ। तस्य क्रोधेन स ऋषिः अन्यं लोकं निर्मितवान्, तत्र नक्षत्रैः सहितं जगत् सृज्य, श्रवणादीनि नक्षत्राणि कल्पितवान्। त्रिशङ्कुं च, गुरोः शापेन पतितम् अपि, तत्र आश्रयं दत्तवान्। कथं स राजर्षिः कौशिकः ब्राह्मर्षेः शापात् विमुक्तुं शक्ष्यति, यदा देवाः तमवज्ञाय यज्ञं नाशयन्ति स्म? स महातपाः, महाबलसम्पन्नः, अन्यानि यज्ञाङ्गानि ससर्ज, त्रिशङ्कुं च स्वर्गं निनयत्। अहं तस्य कर्मणः भीता, येन लोकदाहनं शक्यते, पादेन पृथिवीं कम्पयितुं, मेरुं संक्षिप्तुं, दिशः परिवर्तयितुं च। तस्मात्, भगवन्, मामुपदिश, यथा तस्य कोपेन न दह्येयम्। कथं हि अहं स्त्री, तादृशं तपस्विनं, अग्निसमप्रभं, जितेन्द्रियम्, उपगच्छेयम्? कथं वा अहं तं स्पृशेयम्, यस्य मुखं ज्वलनसदृशं, नेत्रे सूर्यचन्द्रतारका, जिह्वा कालः? यमः, सोमः, महर्षयः, साध्याः, विश्वेदेवाः, वालखिल्याश्च अपि तस्य तेजसा भीताः; तर्हि अहं स्त्री कथं न भीता स्याम्? त्वया एवमुक्ता, देवेश, कथं तं मुनिं उपगच्छेयम्? मम रक्षणं चिन्तय, देवराज, यथा तव हेतोः तव रक्षायाम् अहं प्रवर्तेयम्। वायुः तत्र मम क्रीडास्थानं ददातु, यथाकामं, तव प्रसादेन च कामः मम सहायः भवतु। ततः सुरभिः वातः वनात् समुपजज्वाल, स मुनिं आकर्षयन्। सर्वं संकल्प्य, सा मेनका कौशिकस्य आश्रमं गता। ततः शक्रस्याज्ञया सा सततम् आगच्छन्ती, समये तस्मिन् वायुनाऽनुगता। मेनका, सुशोभनाङ्गी, भीता च, तत्र विश्वामित्रं दृष्टवती, यस्य पापानि तपसा दग्धानि, स तपस्यन् आश्रमे स्थितः। सा प्रणम्य तं मुनिं तत्र क्रीडितुं प्रारब्धा। तदा वातेन तस्या वस्त्रं, चन्द्रमस्सदृशं, हृतम्। सा शीघ्रगामिनी भूमौ पतित्वा वस्त्रं हर्तुम् इच्छन्ती, लज्जया वातं निवर्तयन्तीव, चलिता। तं राजर्षिं, अग्निसमतेजसं, पश्यन्तं, विश्वामित्रः तां मेनकां ददर्श, निर्दोषां, क्लेशस्थितां। स ऋषिः तां वस्त्रलोलुपां, विक्षिप्तां, विवस्त्रां, अतीव रूपयौवनसम्पन्नां अपश्यत्। तस्या गुणरूपयोः वीक्ष्य, स ब्राह्मणश्रेष्ठः कामवशं गतः, तया सह संयोगमिच्छन्। सा अपि तं आमन्त्र्य, तेन सह स्नेहेन ववृधे। तौ चिरकालं तत्र सममवसताम्। परस्परं कामानुसारं रममाणौ, इवैकस्मिन्नेव दिने, सहस्रवर्षाणि व्यतीयताम्। स मुनिः, नित्यसंयतः, कामक्रोधौ जित्वा, दीर्घकालेन संचितं तपः संत्यक्तवान्। तपः क्षीणात्, स मुनिः मोहवशं गतः, मोहक्रोधाभिभूतः, मूलफलानि भक्षयन् विचरन्। स पादैः जले शब्दं कृत्वा, स्वगृहं द्वीपे गतः। मेनका तं जलशब्दं श्रुत्वा गन्तुम् इच्छन्ती। तस्य तपोबलात् दीप्तिः नभः समुत्पत्य गच्छति; अद्य अहं तस्य तपःक्षयस्य लक्षणं जानामि। "न युक्तं गन्तुम्" इति उक्त्वा, मेनका, ऋतुस्नाता, कामवशं गतं मुनिं उपसंगम्य स्थितवती। स मुनिः तस्यां मेनकायां कन्यां जनयामास, या शाकुन्तला नाम, हिमवत्पर्वतस्य रम्येषु स्थलेषु, मालिनीतीरस्य समीपे जाताऽभवत्। सा कन्या, सुरकन्यासदृशी, सर्वाभरणभूषिता, शोभनशय्यायां शयाना। तस्यै मेनका इदं वचनमब्रवीत्— "भास्विनि, त्वं महर्षेः तीव्रतपसो बलं वहसि; तस्मात् अहं स्वर्गं गच्छामि, देवकार्यार्थमत्रागतास्मि।" एवं नवजातां कन्यां मालिनीतीरे स्थापित्य, मेनका स्वकार्यं सम्पाद्य, शीघ्रं इन्द्रसभा गता। तत्र सिंहव्याघ्रादिभिः पूर्णे वने शिशुं शयानं दृष्ट्वा, पक्षिणः ताम् अभिगम्य, तां रक्षाम् अकुर्वन्, यथा मांसभक्षिणः तां न हिंस्युः। तत्र पक्षिणः मेनकायाः कन्यां रक्षितवन्तः। अहं स्नानार्थं गतः, तां तत्र शयानां दृष्टवान्। रम्ये एकान्तवने, पक्षिभिः परिवृतां, मां दृष्ट्वा द्विजपक्षिणः समीपं गत्वा पादयोः पतितवन्तः। सर्वे पक्षिणः मृदुवचनैः मधुरं प्रब्रुवन्— "ब्राह्मण, विश्वामित्रस्य कन्यां गृहाण; तव सखा, कामक्रोधौ जित्वा, कौशिकीं गतः।" तस्मात् ते मामूचुः— "अनुकम्पया एतां कन्यां पालय।" सर्वभूतवाणीमवेदं, सर्वेषां प्राणिनां करुणावानस्मि। ततः तां कन्यां गृहित्वा, आत्मनः पुत्रीकृतवान्। शरीरदाताः, प्राणदाताः, अन्नदाताश्च— एते धर्मशास्त्रे त्रयः पितरः कथ्यन्ते। तस्याः पक्षिभिः परिवृतत्वात्, एकान्तवने, शाकुन्तला इति नाम दत्तम्। एवं, ब्राह्मण, जानिहि— शाकुन्तला मम पुत्री; सा शाकुन्तला अप्यनघा, मामेव पितरं मन्यते।