स्वर्गाङ्गनासु मेनका त्वं सर्वगुणैः श्रेष्ठा, इति देवराजः शक्रः तामुवाच—"मम वचनं शृणु, भद्रे, मदर्थं कर्तव्यं तवास्ति।" तदा शक्रस्य मनः महातपस्वी विश्वामित्रः सूर्यसमप्रभः, घोरं तपः कुर्वन्, कम्पयति स्म। सः मेनकां प्राह—"सौम्ये, एष कार्यः तव; विश्वामित्रः दृढनिश्चयः, दुर्धर्षः, तीव्रतपसा स्थितः। त्वं तं मोदयन्विश्वामित्रं सञ्चालय, यथा सः मां पदात् नापातयेत्; मम कृते तपोविघ्नं कुरु, एष महान् उपकारः।" "रूपेण, यौवनेन, माधुर्येण, लीलया, स्मितेन, वचसा च, सुश्रोणि, तं सन्नयस्व, तपसः मार्गात् विचालय च।" पुनः शक्रः तस्याः भयमपि विवृणोति—"सः महायशाः महातपस्वी, तेजस्वी, शीघ्रकोपी च; भगवाञ्जानाति एतदस्य विषये। तस्य तेजसा, तपसा, रोषेण च त्वमपि भीता; कथं न स्यां अहम्? स एव महात्मा वसिष्ठस्य प्रियपुत्रान् हृतवान्, क्षत्रियोऽपि बलात् ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्।" "शुद्ध्यर्थं तेन दुरतिक्रान्ता, पूर्णसलिला नदी कृताऽस्ति, या लोके पवित्रतमा कौशिकी इति प्रसिद्धा। तत्र पूर्वं तस्मिन दुष्करे स्थले, महात्मनः तपस्विनः भार्या मतङ्गेन, धर्मात्मना राजर्षिणा, व्याधरूपेण पालिता। तदा दुर्भिक्षे गते, मुनिः पुनः अक्षमां गच्छन्, तत्रैव नदीतीरे, तां पारितीति नाम चकार। तत्र हर्षितेन मनसा, मतङ्गं यजमानं कृतवान्, त्वं च भीता सोमपानाय ययिथ, देवेश।" "क्रुद्धः सः अन्यं लोकं निर्ममे, तारागणयुक्तं; श्रवणादिभिः नक्षत्रैः सहितम्, त्रिशङ्कुं गुरुशापहतं शरणं चकार। कथं कौशिकः राजर्षिः ब्रह्मर्षिशापात् मुक्तः स्यात्, यदा देवाः तं तिरस्कृत्य यज्ञं नाशयन्। स महातपाः, महातेजाः, अन्यान् यज्ञाङ्गान्यपि ससर्ज, तदा त्रिशङ्कुं स्वर्गं निनय।" "अस्य कर्माणि दृष्ट्वा अहं भीता; ब्रूहि, भगवन्, यथा सः कोपेन मां न दहेत्। तेजसा सः लोकान् दग्धुं शक्नोति, पादेन पृथिवीं कम्पयितुं, मेरुं संक्षिप्तुं, दिशः परिवर्तयितुं च।" मेनका पुनः सन्देहपूर्वकं वदति—"यथा अहं स्त्री, कथं तं तपस्विनं, ज्वलनप्रभं, जितेन्द्रियं च समीपं गच्छेयम्? कथं वा तं ज्वलनमुखं, सूर्यचन्द्रतारानयनं, कालजिह्वं स्पृशेयम्, देवश्रेष्ठ? यमः, सोमः, महर्षयः, साध्याः, विश्वेदेवाः, वालखिल्याश्च, सर्वे तस्य तेजसा भीता; अहं स्त्री, कथं न भीता स्याम्?" "एवं त्वया प्रोक्ता, देवेश, कथं तं मुनिं गच्छेयम्? मम रक्षां विचिन्त्य, देवराज, यथा तव कृते अहं तव रक्षायां प्रवर्तेयम्। वायुः तत्र मम क्रीडास्थानं ददातु, यथेष्टं; कामः च तव अनुग्रहेण सहायो भवतु।" एवमुक्त्वा, तदा गन्धवहः वनात् सुगन्धिवायुः प्रववौ, मुनिं मोहयितुं; सर्वे व्यवस्थिते कार्ये, सा मेनका कौशिकाश्रमं प्रति जगाम। शक्रः तस्याः सततागमनाय आज्ञां दत्तवान्; तदा सा मेनका कालेन वायुनैव सह प्रस्थितवती। तत्र सा सुशरीरा, भीतहृदया मेनका, विश्वामित्रं ददर्श, तपसा पापक्षयम् प्राप्तम्, तपः कुर्वन्तं तस्याश्रमे। प्रणम्य तं मुनिं, सा तत्र क्रीडितुं प्रारब्धा; वायुः तस्याः चन्द्रसदृशं वस्त्रं अपाहरत्। सा शीघ्रगामिनी भूमौ पतित्वा वस्त्रं ग्रहीतुं यत्नं कृत्वा, लज्जया वायुम् उपालभमाना, सुशोभना गतवती। तं समये राजर्षिः अग्निसमतेजाः मुनिः ताम् अपश्यत्; विश्वामित्रः तां ददर्श, निर्दोषां, विपन्नां, चञ्चलां, अपरिमेययौवनरूपसम्पन्नाम्। तस्याः गुणरूपदर्शनेन स ब्राह्मणश्रेष्ठः कामवशं गतो, तां संगमितुम् इच्छति स्म। सा अपि तं आमन्त्र्य, निर्दोषा, तं कामयामास; तौ च तत्र दीर्घकालं सह वसन्तौ, परस्परं यथेष्टं भुञ्जानौ, एकस्मिन्नेव दिवसे इव, सह सहस्रवर्षाणि व्यतीयताम्। स मुनिः सदा जितकामक्रोधः, संयतः, दीर्घकालसञ्चितं तपः समाप्य, तपः क्षीणत्वात् मोहाविष्टः, भ्रमवशात् क्रुद्धः, मूलफलानि भक्षयन्, पादेन जले शब्दं कृत्वा, द्वीपस्थितं कुटीरं प्रति जगाम। तस्य तेजः तपसा दीप्तम् आकाशे गच्छति च आगच्छति च; अद्याहं जानामि तस्य तपःक्षयस्य लक्षणम्। "गन्तुम् न युक्तम्," इति उक्त्वा, स्नानं कृत्वा, मेनका रजोनिवृत्तां, कामवशां, मुनिं उपससार। तेन मुनिना मेनकायां कन्या जाताऽभूत्—शकुन्तला—हिमवत्प्रस्थे, मालिन्याः समीपे। सा कन्या, सुरकन्यासमाना, सर्वाभरणभूषिता, शोभनशय्यायाम् स्थिताऽसीत्; तस्यै मेनका इदं वचनं प्रोवाच—"भास्विनि, मुनितपसः तेजो यत्तवास्ति, तस्मात् अहं स्वर्गं गच्छामि; अहं हि देवकार्यायागतास्मि।