शकुन्तला दुःष्यन्तं प्रति सान्त्वनया भाषमाणा सन्ददर्श— "अहं भगिन्यः कण्वस्य धर्मात्मनः तपस्विनः स्थिरव्रतस्य महात्मनः कन्या इति लोके प्रतिष्ठिता। अहं न स्वतन्त्रास्मि, राजन्; कश्यप एव मे पिता गुरुश्च। तस्माद् एव कार्यं पृच्छस्व, अन्यथा न कर्तव्यम्। स भगवाँल्लोकपूजितः शुद्धव्रतः, धर्मेऽपि सन्दिग्धे स स्थिरव्रतो न विचाल्यते।" ततः दुःष्यन्तः शकुन्तलायाः जन्मसम्बन्धे महदाश्चर्यं सन्दधे— "कथं त्वं तस्य कन्येति जातासि, प्रभा! मम हृदि महद्विमर्शः जातः; तदिदं संशयं नाशय।" शकुन्तला पुनरुवाच— "यथा मम एष वृत्तान्तः समुपस्थितः, तथा पूर्वं यथाभूतं कश्चिदन्यथा भाषते, स्वभावोऽपि भिन्नः। स पापावृतः मूढात्मा स्वात्मनः चौर्ये पतति; तत्त्वेन शृणु राजन्, कथमृषेः कन्येति जातास्मि।" "कदाचित्कश्चिदृषिः आगत्य मम जन्म विषयं पप्रच्छ— 'त्वं हि ऊर्ध्वरेता इति ख्यातः; कथं शकुन्तला तव कन्येति?' सः पुनः पप्रच्छ— 'कथं कन्या त्वत्तः जाता? सत्यमेव कथय, कश्यप।' तस्मै भगवाँस्तथैव प्रतिपेदे; तच्छृणु राजन्।" "पूर्वं महातपाः विष्वामित्रः कठोरं तपश्चरन् देवानां शक्रं महता क्लेशेन पीडयामास। तदा शक्रः— 'तपसा दीप्तेन स मां पदादपाकर्षयेत्' इति भीतः मेनकां वचनमुवाच। 'सुरांगनासु त्वं मेनके सर्वगुणैः श्रेष्ठासि; मदर्थं किञ्चिदुपकारं कुरु, वचः शृणु।'" "'स महातपाः विष्वामित्रः सूर्यसमप्रभः घोरं तपः समास्थाय मम मनः कम्पयति। मेनके, एष कार्यस्तव; विष्वामित्रः दृढनिश्चयः दुर्निवारः घोरतपसि स्थितः।'" "'गच्छ त्वं तं मोदया, यथा मां पदात् नापसारयेत्; तस्य तपो विघ्नय, महोपकारं कुरु। रूपेण, यौवनेन, माधुर्येण, लीलया, स्मितेन, वचसा च, सुश्रौणि, तं आकर्षय, तपसः च्यावय।'" "'स महायशाः महातपाः क्रोधनश्च; स्वयमपि भगवाँस्तस्य तेजसो भयमपि जानाति।'" "'तस्य तेजसः, तपसः, क्रोधस्य च भीता अपि त्वं; कथं नाहं भयं गच्छेयम्?'" "'स यः महाभाग्यं वसिष्ठं पुत्रवियोगेन हीनं कृतवान्, यश्च क्षत्रियो भूत्वा ब्राह्मणत्वं बलात्प्राप्तवान्।'" "'स यः शुद्ध्यर्थं दुर्गमां पूर्णसलिलां नदीं सृष्टवान्, या लोके कौशिकीति पवित्रतमां ख्याता।'" "'यत्र प्राचीनकाले तस्मिन्नेव दुर्गे महात्मनः पत्न्याः मतङ्गेन, धर्मात्मना राजर्षिणा मृगयुना, पालनं कृतम्।'" "'अनावृष्टौ गते, स मुनिः पुनरक्षमे समुपेत्य, तत्रैव तटस्थे नदीं पारितीति नाम चकार।'" "'तत्रानन्दितहृदयः मतङ्गस्य यज्ञं कारितवान्, त्वं च भीता सोमपानाय गतवती, सुरेन्द्र।'" "तस्य क्रोधात् अन्यं लोकं नक्षत्रयुक्तं ससर्ज; श्रवणादीनि नक्षत्राणि निर्माय त्रिशङ्कुं शरणं दत्तवान्, यं गुरुशापेन पतितमपि।" "कथं कौशिकः राजर्षिः ब्रह्मर्षिशापात् मुक्तिं प्राप्नुयात्, यदा देवाः तस्य यज्ञं विघ्नयित्वा तिरस्कारं कृतवन्तः।" "स महातपाः महातेजाः अन्यानि यज्ञाङ्गानि ससर्ज; तस्मिन्काले त्रिशङ्कुं स्वर्गं नीतवान्।" "अस्यैव कर्मणः अहं भीता; ब्रूहि भगवन्, यथा स मां क्रोधेन न दहेत्।" "तेजसा स लोकान् दहेत्, पादेन पृथिवीं कम्पयेत्, मेरुं संक्षिप्य वेगेन दिशः परिवर्तयेत्।" "कथं ममापि स्त्रीभावेन तं तपस्विनं, वह्निसमतेजसं, जितेन्द्रियं सम्प्राप्तुम्।" "कथं ममापि स्त्रीभावेन तं वह्निसमप्रभं मुखं, सूर्यचन्द्रताराभ्यां नेत्रे, कालरूपां जिह्वां स्प्रष्टुम्।" "यमः, सोमः, महर्षयः, साध्याः, विश्वेदेवाः, वालखिल्याश्च तस्य तेजसो भीता; अहं स्त्री कथं न भीता स्याम्।" "एवं त्वया उक्ता, सुरेन्द्र, कथं मुनिं गच्छेयम्? मम रक्षां चिन्तय, सुरेश्वर, यथा तव हेतोः त्वदधीनत्वेन अहं चरिष्यामि।" "वायुः तत्र क्रीडायै यथाकामं निवासं ददातु; कामोऽपि तव प्रसादेन सहायो मम कार्ये भवतु।" "ततः सौरभयुक्तो वातः वनात् प्रववौ, तस्मिन्काले मुनिं मोदयान्; सर्वे व्यवस्थिते, सा मेनका कौशिकस्य आश्रमं गता।" "एवं सा सुरेन्द्रेण उक्ता, स च तस्याः नित्यागमनाय आज्ञां दत्तवान्; ततः सा मेनका वायुनाऽनुगता समये प्रस्थितवती।" "ततस्तं तपसा दग्धकिल्बिषं मुनिं, स्वाश्रमे तपः कुर्वन्तं, सा सुश्रोणिः मेनका भयभीता ददर्श।" "तं प्रणम्य, साक्षात् मुनिसन्निधौ क्रीडनं प्रारभत; वातः तस्याः चन्द्रसमप्रभं वस्त्रं हरति स्म।" "सा शीघ्रपदा भूमौ पतित्वा वस्त्रं गृह्णातुमिच्छन्ती, लज्जया वातं विहाय, सुशोभना सा ययौ।" "राजर्षिः वह्निसमतेजा विष्वामित्रः तां पश्यन्, तस्याः दोषरहितां, क्लेशायामपि स्थितां, दृष्टवान्।" "स मुनिश्रेष्ठः मेनकां वस्त्रकामां, व्याकुलां, प्रकाशितां, तस्याः वयः रूपं च निरूपयितुं अशक्यं दृष्टवान्।" "तस्याः गुणरूपदर्शनात्, स ब्राह्मणश्रेष्ठः तदा कामवशं गतः, तया सह संयोगं कामयामास।" एवं शकुन्तला दुःष्यन्तस्य संशयं सम्यक् निवर्तयन्ती तस्यैव जन्मकथां, यथाश्रुतं, यथाक्रमं, पावनया वाचा प्रकटयामास।