राजा, तं मुनिं न दृष्ट्वा, तया तथा प्रोक्तः सन्, तां तेजस्विनीं कन्यां सुमधुरस्मितां चापश्यत्। सा कन्या सौन्दर्येन, तपसा च संयमेन, रूपेण च यौवनेन विराजमाना तत्र स्थितासीत्। तां दृष्ट्वा राजा तस्यै सम्भाषां चकार। स राजा तां सुश्रोणिं कन्यां सम्बोधितवान्—"कासि त्वं, कन्ये? कस्य वा दुहितासि? किमर्थं वा त्वं वनमिदं प्राप्ता? कुत्र वा त्वं जातासि, या एवं सौन्दर्यगुणसम्पन्ना विराजसे?" "दर्शनमात्रेणैव ते, शुभे, मम हृदयं हृतमिव। त्वां ज्ञातुमिच्छामि—ब्रूहि मे, सुन्दरि।" "अहमत्र स्थितोऽस्मि, किञ्चित् वक्तुमिच्छन्; शृणु मम वचनानि, नागोरु, मदोन्मत्तगजोपमा शोभया युक्ते।" "राजर्षिवंशे जातोऽहं विशेषतः पुरुवंशसम्भूतः। अद्य, सुश्रोणि तेजस्विनि, दुष्यन्तस्त्वां वृणुते।" "मम मनो नान्यस्यां काङ्क्षति कस्यचित् क्षत्रियायाः, नापि कस्यचित् मुनिदुहितुः, न हीनायाः, नापि श्रेष्ठायाः।" "तस्मात्, जानिहि मां तवैकनिष्ठं, मधुरस्वरे, यस्मिन् मयि स्नेहः जातः। त्वं क्षत्रिया—कासि त्वं, वद।" "न हि ब्राह्मणी कन्यायां मम हृदयं प्रवर्तते। त्वामेव चाहं वरयामि, विशाललोचने; त्वं भक्तं पुरुषं गृहाण। राज्यं भुङ्क्ष्व, विशालाक्षि, नान्यथा चिन्तय।" एवं राज्ञा तस्मिनाश्रमे प्रोक्ता सा कन्या स्मितपूर्वकं मृदु मधुरं च वाक्यं प्रत्युवाच। "अहं भगवतः कण्वस्य दुहिता मन्ये, दुष्यन्त, स तपस्वी, स्थिरव्रतः, धर्मात्मा महात्मा च।" "नाहं स्वच्छन्दा, राजन्; काश्यप एव मे पिता गुरुश्च। तस्मादेव तव कार्यं पृच्छ; नान्यथा कर्तव्यम्।" "स भगवाँल्लोकसम्मान्यः, शुद्धाचारः, दीप्ततेजाः; स धर्मेऽपि च्युतः सन् न च्यवते दृढव्रतः।" ततः राजा पप्रच्छ—"कथं त्वं तस्य दुहिता जातासि, तेजस्विनि? महदिदं मे संशयं—तदत्र मे संशयं छिन्धि।" सा तं पृष्ट्वा पुनः उवाच—"यथा ममैतदुपपन्नं, यथा पूर्वमभवत्, एवं स परेषां मध्ये भिन्नं भाषते, यद्यपि स्वरूपं तस्यान्यथैव।" "स पापाच्छन्नः मूढः स्वात्मनः चौर्यं करोति; शृणु राजन्, यथार्थं यथा मुनिदुहिता जातास्मि।" "एकदा कश्चित् मुनिरत्र आगत्य मम जन्म विषये मम पृष्टवान्—'यस्य बीजं ऊर्ध्वगं, कथं तस्य शाकुन्तला दुहिता?'" "'कथं कन्या तव जातासि? सत्यमाख्याहि, काश्यप।' तस्मै स भगवाँस्तथा प्रत्युवाच; तद्वचनं शृणु, राजन्।" "पुरा विश्वामित्रो महातपाः घोरं तपः समाचरत्, स शक्रं देवराजं अतिव्यथयत्।" "तस्य दीप्ततपसो बलात् 'मम स्थानात्पातयेत्' इति भीतः पुरन्दरः मेनकां प्रोवाच।" "'अप्सरसां मध्ये त्वं मेनके, गुणैरुत्तमा; मम प्रियं कुरु, शुभे, यन्मम वक्ष्यामि।'" "'स महानृषिः विश्वामित्रो दिवाकरसमप्रभः, घोरं तपः करोति, स च मम मनः कम्पयति।'" "'मेनके, एषा कार्यसिद्धिः तव; विश्वामित्रो दृढनिश्चयः, दुस्तरः, घोरतपसा स्थितः।'" "'गच्छ, तं मोदय, यथा स मां न पातयेत्; तस्य तपः संच्छेद्य, मम प्रियं कुरु।'" "'रूपेण, यौवनेन, माधुर्येण, चेष्टया, स्मितेन, वाचा च, सुश्रोणि, तं मोदय, तपसः च्यावय।'" "'स महातेजाः, महातपाः, क्षिप्रकोपश्च; तस्यैतद्विदितं भगवता अपि।'" "'तस्य तेजसः, तपसः, कोपस्य च त्वमपि भीता; कथं न स्यां अहं भयभीता?'" "'यः वसिष्ठस्य पुत्रान् अपहरत्, क्षत्रियत्वात् ब्राह्मणत्वं बलादगमत्।'" "'शुद्ध्यर्थं यः नदीं निर्ममे दुस्तराम्, पूर्णसलिलाम्, या लोके कौशिकीति पवित्रतमा प्रसिद्धा।'" "'यत्र पूर्वं तस्मिन दुस्तरे स्थले, महात्मनः मुनिपत्नी मतङ्गेन, धर्मिष्ठेन राजर्षिणा, व्याधरूपेण पालयिता।'" "'अथ कालेन तत्र क्षुत्क्षामः मुनिः पुनरागतः, स नदीतीरे, स्वनाम्ना तां पारेतीति चकार।'" "'तत्र स तुष्टचित्तः मतङ्गेन सह यज्ञं चकार; त्वं च भीता, सोमपानं कर्तुं ययाथ, देवाधिप।'" "स कोपेनान्यं लोकं निर्ममे, तारागणयुतं; श्रवणादिस्तारकाः निर्माय, त्रिशङ्कुं शरणं दत्तवान्, गुरोः शापात् पतितं।" "कथं कौशिकः राजर्षिः ब्रह्मर्षिशापात् विमुच्येत, यदा देवा उपेक्ष्य तस्य यज्ञं विनाशितवन्तः?" "स महातपाः, महातेजाः, अन्यानि यज्ञाङ्गानि सृष्ट्वा, तदा त्रिशङ्कुं स्वर्गं नीतवान्।" "यस्यानि कर्माणि, तस्मात् अहं महद्भयं प्राप्नोमि; आदेशं कुरु, भगवन्, यथा स मां कोपेन न दहति।" "स तेजसा लोकान् दग्धुं शक्नोति, पादेन पृथिवीं कम्पयितुं, मेरुं संक्षिप्तुं, दिशः परिवर्तयितुं क्षिप्रम्।" "कथं मम यथा स्त्री, तं महातपसिनं, ज्वलन्तमिव, जितेन्द्रियं, उपगच्छेत्?" "कथं मम यथा स्त्री, तं ज्वलन्तमुखं, सूर्यचन्द्रतारानयनं, कालजिह्वं, स्पृशेत्, देवश्रेष्ठ?" "यमः, सोमः, महर्षयः, साध्याः, विश्वेदेवाः, बालखिल्याश्च तस्य शक्तेः भीताः; कथं न स्यां अहं स्त्री भयभीता?" एवं कन्या राज्ञे सर्वमाख्यात, यथावत्, कण्वस्य दुहिता स्वकथां निवेदयामास।