राजा दुष्यन्तः तं महर्षेः आश्रमं प्रविश्य, तत्र कान्तिमतीं श्यामा नयनेन विशालया कन्यां दृष्टवान्। सा कन्या, उत्तमसौन्दर्ययौवनसमन्विता, सदाचारिणी च, तं अतिथिं योग्यं venerable च आगतम् दृष्ट्वा महता हर्षेण परिपूर्णा बभूव। सा कमलपत्रनयना, विस्तीर्णवक्षसा, महाबाहुना, सिंहस्कन्धेन, दीर्घबाहुना, सर्वलक्षणसम्पन्नेन राज्ञा सम्यक् समुपस्थितेन मधुरैः वाक्यैः सम्प्रेष्य तं अभ्यभाषत। शीघ्रं साभ्यागतं राजा सत्कारं कृत्वा, पाद्यं अर्घ्यं च समर्प्य, आसनं न्यवेशयत्। तं सम्यक् पूजयित्वा, कुशलं पृष्ट्वा, तस्य आरोग्यं अपि पप्रच्छ। स्मितपूर्वकं सा कन्या तम् अवदत्— "किं कार्यं कर्तव्यम्? कस्यार्थाय त्वं अस्मिन्मुन्याश्रमे प्राप्तः? किं च इच्छसि कर्तुम्?" तदा राजा अपि तां मधुरैः वाक्यैः प्रत्युवाच— "कः त्वं, या अस्मिन्न पुण्ये महर्षेः आश्रमे समुपागतासि?" तां सर्वाङ्गसंपन्नां कन्यां सम्यक् पूजितां दृष्ट्वा राजा अवदत्— "अहं महात्मनः राजर्षेः इलिनस्य पुत्रः।" "मम नाम दुष्यन्तः, हे कमललोचने, अहं कन्वमहर्षिं द्रष्टुम् आगतः।" सा कन्या प्रत्युवाच— "मम पितामहः कन्वः फलार्थं आश्रमात् निर्गतः; क्षणं प्रतीक्षस्व, आगमिष्यति सः, तदा तं द्रक्ष्यसि।" मुनिं अदृष्ट्वा, एवं तया उक्तः, राजा तां दिव्यकन्यां सुमुखीं, शोभामयीं च दृष्टवान्। तस्याः सौन्दर्यतेजसा, तपसा, दमेन च विराजमानायाः, रूपयौवनसम्पन्नायाः, राजा तां सस्मितं अभ्यभाषत— "काऽसि त्वं, सुमध्यमे? कस्य कन्या? किमर्थं वनमिदं प्राप्ता? कुतः आगता असि, शोभनगुणसंपन्ने?" "दृष्टिमात्रेणैव, शुभे, मम हृदयं हृतम्। त्वां ज्ञातुमिच्छामि—वद, सुश्रोणि।" "अत्र स्थितः अहम्, वदितुमिच्छन्, शृणु मम वचनानि, पीनजघने, भुजङ्गशयने, मदगजेव शोभमाने।" "राजर्षिवंशे जातः अहं विशेषतः पुरुवंशसम्भूतः; अद्य, सुश्रोणि, दुष्यन्तस्त्वां वृतवान्।" "मम चित्तं नान्यस्यां क्षत्रियकन्यायां नान्यस्यां मुनिकन्यायां प्रवर्तते, न हीनायां नोत्कृष्टायाम्।" "तस्मात्, जानिहि मां त्वयि स्थितचित्तं, मधुरस्वरे, यस्मिन्मम भावोऽयं। त्वं क्षत्रियाऽसि—काऽसि त्वम्?" "न हि, भीरु, मम हृदयं ब्राह्मणकन्यायां प्रवर्तते। त्वां वाञ्छामि, विशालाक्षि; त्वं भक्तं मां गृहाण। राज्यं भुङ्क्ष्व, विशालाक्षि, अन्यथा मा चिन्तय।" इति राज्ञा तस्मिन्नाश्रमे उक्ता सा कन्या प्रहसन्ती सौम्यैः मधुरैः वाक्यैः प्रत्युवाच— "अहं कन्वस्यात्मजा, हे दुष्यन्त, तपस्विनः, स्थिरव्रतस्य, धर्मात्मनः महर्षेः।" "नाहमस्वतन्त्रा, राजन्; काश्यपः मे गुरुः पिता च। तस्मादेव कार्यं पृच्छ, अन्यथा न कर्तव्यम्।" "सः भगवाञ् लोके पूजितः, विशुद्धव्रतः, महात्मन्। धर्मो यदि चलति, स तु दृढव्रतः न चलति।" तदा राजा पुनरपि पप्रच्छ— "कथं, शुभे, त्वं तस्य कन्या जातासि? मम महदाश्चर्यं जातम्—तदत्र निवेदय।" सा कन्या उवाच— "यथा एष मम प्रसङ्गः प्राप्तः, यथा च पूर्वमभवत्, सः अन्येषु अन्यथा भाषते, स्वभावस्तु तस्य अन्यः।" "स पापवृतः मूढः स्वात्मनः एव चौर्यं करोति; शृणु, राजन्, यथार्थं मम जननकथाम्।" "एकदा कश्चित् मुनिः अत्र आगत्य मम जन्म पप्रच्छ— 'यतः त्वं ऊर्ध्वरेता, कथं तव शकुन्तला जाता?' 'कथं कन्या अभवत् तव? सत्यम् आख्याहि, काश्यप।' तस्मै भगवाँस्तथा प्रत्युवाच; तत् शृणु, राजन्।" "पूर्वं विश्वामित्रः महातपाः घोरं तपः आचरन् इन्द्रं देवराजं अत्यन्तं व्यथयामास।" "तेजसा तस्य महातपसः अहं स्वस्थानात् पतिष्यामीति सन्दिग्धः पुरन्दरः मेनकां इदमुवाच—" "देवकन्यायाम् अपि मेनके, त्वं सर्वगुणैः विशिष्टा; प्रियं कुरु, सौम्ये, यत् वक्ष्यामि तच्छृणु।" "स महातपाः विश्वामित्रः सूर्यसमप्रभः, घोरं तपः आचरन्, मम मनः कम्पयति।" "मेनके, एष कार्यः तव; विश्वामित्रः, सुमध्यमे, दृढनिश्चयः, दुस्तरः, घोरतपस्वी च।" "गच्छ, तं मोहय, यथा सः मां स्थानात् नापसारयेत्; तस्य तपः विचालय, मम प्रियं कुरु।" "रूपेण, यौवनेन, माधुर्येण, चेष्टया, स्मितेन, वाचा च, सुभगे, तं रञ्जय, तपः अपाकुरु।" "स महातेजाः महातपाः क्षिप्रकोपश्च; स्वयं प्रभुः अपि तस्येत्थं जानाति।" "तस्य तेजसो, तपसः, क्रोधस्य च, त्वमपि भीता; कथं नाहं भयभीतः स्याम्?" "यः महाभागस्य वसिष्ठस्य पुत्रान् अपहरत्, यश्च क्षत्रियो भूत्वा बलात् ब्राह्मणत्वं प्राप।" "यः शुद्ध्यर्थं दुस्तरं जलपूर्णं नदीं सृष्टवान्, या लोके पवित्रतमा कौशिकीति प्रसिद्धा।" "यत्र पूर्वं तस्मिन् दुस्तरे स्थले, महात्मनः मुनेश्च भार्या कदा चित् मातङ्गेन, धर्मात्मना, मृगयुविनोदेन धारिता।" इति, कन्या शकुन्तला, तस्य पितुः कन्वस्य, च स्वस्य उत्पत्तेः सत्यकथां राज्ञे दुष्यन्ताय निवेदयामास।