येषां पदार्थकर्मगुणविज्ञानं, कारणकार्यविवेकः, खगवानरनिनादज्ञानं चास्ति, ये च व्यासप्रणीतशास्त्रेषु विश्रान्तिम् उपयान्ति, तैः सह स राजा स्वकथां प्रधानशास्त्रेषु विविधरूपेण प्रचार्यमाणां श्रुतवान्। तस्य यशः सर्वतः चार्वाकानां प्रमुखैः दार्शनिकैः प्रतिनादितम् अभवत्। स राजा तत्र तत्र प्रतिज्ञापरायणान्, स्वाध्याययज्ञनिष्ठान्, श्रेष्ठांश्च ब्राह्मणान् अपश्यत्। अद्भुतरमणीयासनानि, यथायोग्यं विन्यस्तानि दृष्ट्वा, स राजा विस्मयमगमत्। द्विजातिभिः देवायतनेषु यत् पूजनं क्रियते, तदवलोक्य, स राजा ब्रह्मलोकवासीव आत्मानं मेने। तपोवनस्य गुणैः समलंकृतं कश्यपस्य तपसा रक्षितं तं पुण्याश्रमं निरीक्ष्य, तस्य दर्शनात् तृप्तिं न लेभे। सः मन्त्रिपुरोहितैः सह महर्षिभिः सर्वतः परिवृतः, तं कश्यपाश्रमं प्रविवेश; स आश्रमः रहस्यम्, अतीव रमणीयः, पुण्यश्चासीत्। ततः स बलभृद् राजा, मन्त्रिणः विसर्ज्य, आश्रमे सतीं दृढव्रतां तां मुनिं न ददर्श। मुनिं न पश्यन्, शून्यं चाश्रमं विलोक्य, स राजा उच्चैः शब्दं कृत्वा, वनं प्रतिनादयन्, "कः अस्ति इह?" इति आह। तस्य शब्दं श्रुत्वा, लक्ष्म्याः सदृशी, दीप्तिमती कन्या, तपस्विन्या वेशेन, आश्रमात् निर्गता। तं राजा दुश्यन्तं दृष्ट्वा, सा विशाललोचना कन्या, अतिसन्तुष्टा बभूव, यतः योग्यः पूज्यश्च अतिथिः प्राप्तः। रूपयौवनसम्पन्ना, शीलव्रतनिष्ठा सा कन्या, तं पद्मनेत्रं, विशालवक्षसं, महाबाहुं च दृष्ट्वा, हृष्टा बभूव। सिंहस्कन्धं दीर्घबाहुं, सर्वलक्षणसमन्वितं तं राजानं सस्मितं मधुरया वाचा स्पृशन्ती, सा कन्या अभ्यनन्दत्। शीघ्रं स्वागतं कृत्वा, आसनं दत्त्वा, पाद्यं अर्घ्यं च सम्यक् उपपादयामास। सम्यक् सत्कृत्य, कुशलं च पृच्छ्य, सा कन्या राजानं स्वास्थ्यम् अपृच्छत्। सस्मिता सा कन्या, "किमर्थं आगतः? किमिह कार्यम्? किम् इच्छसि साधयितुम्?" इति पप्रच्छ। तदा राजा ताम् अम्बुजनेत्रां मधुरया वाचा अपृच्छत्, "कः त्वम्, या एषा पुण्ये महर्षेः आश्रमे प्राप्ता?" तां सर्वाङ्गसुन्दरीं कन्यां दृष्ट्वा, यथावत् सत्कृतः, राजा उवाच, "अहं महात्मनः राजर्षेः इलिनस्य पुत्रः।" "मम नाम दुश्यन्तः, हे कमललोचने, कण्वमुनिं द्रष्टुम् आगतः अस्मि।" सा कन्या प्रत्युवाच, "भगवान् पितरः फलं संग्रहीतुम् आश्रमात् निर्गतः; क्षणं तिष्ठ, स आगत्य त्वां द्रक्ष्यति।" तेनैव कथितं श्रुत्वा, मुनिं न दृष्ट्वा, स राजा तां कन्यां सौम्यस्मितां दीप्तिमतीं विलोकयामास। तपसा दमेन च शोभितां, रूपयौवनसमन्वितां तां कन्यां दृष्ट्वा, राजा ताम् अवदत्—"काऽसि त्वं, सुश्रोणि? कस्य कन्या? किमर्थं वा वनमिदं प्राप्ता? कुत्रोत्पन्ना, हे सुशोभने, रूपगुणसमन्विते?" "त्वां दृष्ट्वैव, शुभे, मम हृदयं हृतम्; त्वां ज्ञातुम् इच्छामि—वद, सुशोभने।" "अहम् अत्र स्थितः, वदितुम् इच्छन्; शृणु मम वचनम्, पीनजघने, मदोत्कटगजोपमे।" "राजर्षिवंशे जातः, विशेषतः पुरुवंशसम्भूतः अस्मि; अद्य दुश्यन्तस्त्वां वृणुते, शुभे, दीप्तिमते।" "मम चित्तं नान्यस्यां क्षत्रियायां, नान्यस्यां मुनिकन्यायां, न हीनायां, न चोत्तमायाम्।" "तस्मात्, त्वं मां मनसि स्थितं विद्धि, मधुरवदने, यस्मिन्नहं भावमिमं धारयामि। क्षत्रियासि त्वम्—काऽसि त्वम्?" "न हि मे हृदयं ब्राह्मणकन्यायाम् अन्वेति, त्वाम् इच्छामि, विशाललोचने; त्वं भक्तं गृहाण; राज्यं भुङ्क्ष्व, विशालाक्षि, अन्यथा मा चिन्तय।" एवं राज्ञा उक्ता सा कन्या तस्मिन्नेव आश्रमे स्मितपूर्वं मधुरया मृदुया च वाचा प्रत्युवाच। "अहं कन्या कण्वस्य भगवतः, तपस्विनः, धर्मिष्ठस्य, महात्मनः इति प्रसिद्धा, हे दुश्यन्त।" "नाहम् स्वतन्त्रास्मि, राजन्; कश्यप एव मे गुरुश्च पिता च। तस्मात् तस्मादेव प्रयोजनं प्रार्थय; अन्यथा न कर्तव्यम्।" "स भगवाँल्लोकपूजितः, शुद्धव्रतः, महात्मा; धर्मोऽपि च्यवेत्, स तु दृढव्रतो न च्यवते।" "कथं त्वं तस्य कन्या जातासि, दीप्तिमते? मम महदाश्चर्यं जातम्; तदत्र मे संशयं छिन्धि।" "यथा मेयं वृत्तं, यथा च पूर्वं जातम्, तथा सः अन्येषु भिन्नं भाषते, स्वभावोऽन्यथास्ति।" "स पापेनावृतः मूढः स्वस्यैवात्मनः चौर्यं करोति; तत्त्वतः शृणु, राजन्, कथं मुनिकन्या अहम्।" "एकदा कश्चित् मुनिरिह आगत्य मम जन्म विषये पप्रच्छ—'ऊर्ध्वरेता असि, कथं तेयं शकुन्तला जाता?'" "'कथं कन्या तव जाता? तत्त्वं वद कश्यप'—इति तं स भगवान् यथावत् प्रत्युवाच; तत् शृणु, राजन्।" "पूर्वं विश्वामित्रः महातपाः, घोरं तपः कुर्वन्, शक्रं देवाधिपतिं अत्यर्थं व्यथितवान्।" "तस्य दीप्ततपसः प्रभावेण, 'मम स्थानात् मां पातयेत्' इति भीतः, पुरन्दरः मेनकां प्रति इदं वचनं प्रोवाच।