त्रयः गुल्माः गाणं प्राप्नुवन्ति, त्रयः गाणाः वाहितिं, तस्मिन् च त्रयः वाहितयः प्रिताणं प्राप्नुवन्ति। प्रिताणानां त्रयः चामुः, चामूनां त्रयः अनीकिनीं, यत्र ज्ञाता विदुषः दस्यन्ति, दश गुडाः अनीकिन्याः अक्षौहिणी इति। अक्षौहिण्यां रथानां संख्यां ज्ञातुं, ब्रह्मणां श्रेष्ठाः, एकविंशति सहस्राणि रथाः सन्ति, यथा ज्ञाता गणकाः। तथा च, अष्टशतम्, सप्ततिः च, एषः च गण्यते गजाणां संख्यां। एकशतं च सहस्रं, नव सहस्राणि च, पञ्चशतं च त्रिशतानि च पुरुषाणां ज्ञातव्यं। षष्टिः पञ्च सहस्राणि, च शतम् च अश्वाणां, यथावदुक्तं। एवं ज्ञात्वा, हे पवित्राः, अक्षौहिणी इति ज्ञायते, यदहम् अत्र वर्णयामि। एषा च गणना, हे द्विजश्रेष्ठ, कुरु पाण्डवयोः सेना अष्टादश अक्षौहिणी युक्ताः। ते तत्र संकृत्य, कालस्य अद्भुतकर्मणाम् कारणेन, कौरवाणां वधं प्राप्नुवन्ति। भीष्मः दिव्यास्त्राणां स्वामी, दश दिनानि संग्रामं कृतवान्; तदनन्तरं द्रोणः पाण्डव सेना रक्षां कृतवान् पञ्च दिनानि। कर्णः शत्रु-धराणां संहारकः, द्वौ दिनौ संग्रामं कृतवान्; ततः शल्यः, तस्मिन् च, आधं दिनं मूसलयुद्धे युध्यते। तस्मिन् च दिने, द्रोणस्य पुत्रः कृतवर्मा च कृपः, युधिष्ठिर सेना निंद्रायाम् उपतिष्ठन्तं वधं कृतवन्तः। एषः महाकाव्यः भारतः, हे शौनक, जनमेजयस्य यज्ञे व्यासस्य शिष्येण श्रुतम्। अत्र सम्पूर्णतया वर्णितं, राजानां महिमा च वीर्यं; तत्र प्रथमे, पौष्यः, पौलोमा च आस्तिकः स्मृताः। विविधार्थेन च अभिव्यक्त्या, अनेकानां प्रसंगानां सह, ज्ञाता जनैः विमुक्तिः साधकानां प्रति गृहीतं। यथा जीवनं प्रियं ज्ञातुं, तथा एषः इतिहासः सर्वशास्त्राणां मध्ये प्रथमोत्तमः अस्ति। न किञ्चित् कथा पृथिव्यां अस्ति, यः एषः इतिहासः न गृहीतं, यथा देहं भोजनं विना स्थातुं न शक्यते। एषः भारतः काव्येषु जीवितः, यथा स्वामीः स्वामिनं प्रति उद्यमं करोति। यत्र उत्तमबुद्धिः सर्वोत्तमइतिहासे समर्पिता, तत्र वाणीः सर्ववर्णानां स्वरैः च विश्रान्ति प्राप्नोति। यस्य च ज्ञानं एवं संलग्नं, यस्याः अध्यायाः विविधशब्दैः, सूक्ष्मार्थैः, तर्कैः च वेदार्थेन अलङ्कृताः— तस्य भारतस्य इतिहासस्य विभागानां संग्रहः श्रुतव्यः; प्रथमे विभागस्य सूची, तदनन्तरं द्वितीय विभागस्य संग्रहः। पौष्यः, पौलोमा, आस्तिका, आदि, आस्तवतराणम्; ततः अद्भुतं रोमाञ्चकं सम्भवविभागं कथ्यते। अत्र लाक्षागृहस्य दहनं, ततः हिडिम्बा प्रसंगः, तदनन्तरं बकस्य वधः, ततः चित्ररथस्य प्रसंगः। अनन्तरं द्रौपदी स्वयम्भरः, यत्र योद्धृणां धर्मेण गृहीता, ततः विवाहस्य प्रसंगः स्मृतः। विदुरस्य आगमनं, तथा च राज्यं प्राप्यते; अर्जुनस्य वनवासः, ततः सुभद्राया अपहरणम्। सुभद्राया अपहरणात्, अपहरणकर्तृणां निष्कासनं ज्ञातव्यं; ततः खाण्डववनस्य दहनं, तत्र माया सह सङ्कर्षः। ततः सभा पर्वः, तदनन्तरं मन्त्र पर्वः; जरासन्धस्य वधः, ततः दिशाणां विजयः। दिशाणां विजयात्, राजसूययज्ञः, ततः आर्घ्यस्य अर्पणं, तदनन्तरं शिशुपालस्य वधः। ततः च द्यूतक्रीडायाः प्रसंगः, तदनन्तरं द्यूतक्रीडायाः उपगमनं; ततः अरण्यकपर्वः, तथा कर्णमीरस्य वधः। अनन्तरं अर्जुनस्य प्रस्थानं ज्ञातव्यं; ईश्वरस्य च अर्जुनस्य युद्धः, कायरातप्रसंगः। ततः अर्जुनस्य इन्द्रलोकप्रवेशः ज्ञातव्यः; तथा नलस्य कथा, धर्मात्मा च करुणापूर्णः। ततः कुरुक्षेत्रस्य राजा धर्मराजः, जटासुरस्य वधः, ततः यक्षस्य सह सङ्कर्षः। निवातकवचानां सङ्कर्षः, ततः नागस्य प्रसंगः; अनन्तरं मार्कण्डेयस्य संवादः। ततः द्रौपदी च सत्यभामायाः संवादः, ततः घोषयात्रा, तदनन्तरं उपवासस्य प्रतिज्ञा, मन्त्रस्य निर्धारणं, ततः मृगस्वप्नस्य उदयः। वृहद्रौनिकस्य कथा, तथैव इन्द्रद्युम्नस्य; द्रौपदी अपहरणं, तथा जयद्रथस्य विमोचनम्। अत्र रामस्य कथा, ज्ञातव्यं, पतिव्रता महिमा, तथा सावित्री कथा अद्भुतम्। कर्णमणिकाणां अपहरणं, ततः अरणेयपर्वः, ततः विराटपर्वः; पाण्डवाः प्रविष्टाः, तथा सम्विधानस्य पालनम्। किचकस्य वधः, ततः गवां अपहरणं; तथा अभिमन्युः विवाहः मत्स्यदेशे। उद्योगपर्वः, अद्भुतं च ज्ञातव्यं; ततः संजययात्रा इति ज्ञातव्यं। ततः धृतराष्ट्रस्य जागरणं च चिन्तायाः; ततः सनाथसुजातः, आत्मनं विषयं गूढसंवादः।