एकदा जनमेजयः धर्मविषये संशयं प्रपन्नः प्रियाय सुतायै पृष्टवान्—"कैर् कर्मभिः, तपसा उत ज्ञानवता, मनुष्यः परमां गतिम् आप्नोति? यथावस्तु सर्वं मे कथय, येन शुभान् लोकान् शनैः प्राप्नुयाम्।" तदा स उत्तमबुद्धिः प्रत्युवाच—"एष एव मार्गः पण्डितैः सदा कथ्यते। यः स्वात्मानं पण्डितं मन्यमानः केवलं स्वाध्यायेन तिष्ठन्, परस्य कीर्तिं ज्ञानदर्पेण विनाशयति, तस्य लोकाः नश्वराः; तं ब्रह्म न फलं ददाति। चत्वारि कर्माणि भीषणानि, यानि यथाविधि न कुर्वन्, भयाय भवन्ति—होमदर्पः, मौनदर्पः, स्वाध्यायदर्पः, यज्ञदर्पश्च। न कश्चिद् सत्कारस्य हर्षेण वर्तेत, न च अपमानात् शोकं लभेत। साधवः साधून् सत्कुर्वन्ति; दुष्टाः सतां मनः न प्राप्नुवन्ति। 'दास्यामि', 'यक्ष्यामि', 'ममेदम्', 'मम व्रतम्'—इत्येतानि सर्वाणि भयहेतवः, तानि सर्वाणि त्यक्तव्यानि। ये तु पण्डिताः प्राचीं गतिं विदित्वा, मनसा निगृहीताः, चिन्तापथे स्थिताः, ते तदेकत्वेन परमानन्दं प्राप्नुवन्ति; इह च परत्र च परां शान्तिं प्राप्नुवन्ति। अथ जनमेजयः पुनः पृष्टवान्—"कथम् अन्विक्शिकः गृहस्थः धर्मं आचरेत्? यथाऽन्ये वानप्रस्थः, परिव्राजकः, आचार्यः कर्तव्यं कुर्वन्ति? वानप्रस्थो धर्मपथे स्थितः इह लोके बहून् अनुभवति।" तदा स धर्मज्ञः व्याख्यातवान्—"यः अध्ययनाय आहूतः, आचार्यं सेवते, प्रातः उत्तिष्ठति, शयानः च अन्ते, सौम्यः, दम्यः, धृतिमान्, जागरूकः, स्वाध्यायनिष्ठः—एष ब्रह्मचारिन् सिद्धिम् आप्नोति। यः धर्मेण वित्तं लभित्वा यज्ञं करोति, सदा ददाति, अतिथीन् भोजयति, परदत्तं न गृह्णाति—एष गृहस्थस्य सनातनः धर्मः। यः स्वशक्त्या जीवन्, दुष्कर्म त्यक्त्वा, परेषां ददाति, न कस्यचित् हिंसां करोति, स वानप्रस्थः, आहारवृत्तौ संयतः, चरित्रे स्थितः, परां सिद्धिं प्राप्नोति। न स शिल्पेन जीवति, सदा धर्मिष्ठः, इन्द्रियनिग्रही, सर्वेभ्यः विरक्तः, अनिकेतः, लघुचरः, देशदेशं विचरन्—एष परिव्राजकः। या रात्रिः येन लोकाः जिताः, कामाः च जिताः, तस्यैव रात्र्याः प्राप्त्यर्थं वनवासी धर्मनिष्ठः यत्नं कुर्यात्। स दश पूर्वजान्, दश उत्तरजान्, आत्मानं एकविंशं मन्यते; स वानप्रस्थः शुभकर्मा, अङ्गानि परित्यज्य, वन एव मुक्तिम् आप्नोति। कियन्तः मुनयः, कियन्ति मौनरूपाणि? इति पृष्टे स उवाच—"यो वनवासी ग्रामं पृष्ठतः कृत्वा वसति, वा ग्रामवासी वनं पृष्ठतः कृत्वा वसति, स मुनी नराणाम् ईश्वरः। यथा वनवासी ग्रामसंबन्धं न उपयुङ्क्ते, तेन वनस्थितः ग्रामं पृष्ठतः कृतवान्। यावत् जीविताशयाः तिष्ठन्ति, तावत् अन्नमिच्छेत्; एवं ग्रामवासी अपि वनं पृष्ठतः कृतवान्।" यो कामान् कर्माणि च त्यक्त्वा, इन्द्रियनिग्रहे स्थितः, मुनिमौनं आस्थितः, स इह सिद्धिम् आप्नोति। यस्य दन्ताः शुद्धाः, नखाः छिन्नाः, सदा स्नातः, भूषितः, कृष्णः अपि शुद्धकर्मा, स पूज्यः। तपसा कृशः, क्षीणमांसास्थिरक्तः, स इमं लोकं जित्वा परं लोकं प्राप्नोति। मौनस्थितः द्वन्द्वातीतः सन्, इमं लोकं जित्वा परमं लोकं प्राप्नोति। यदा स गोमुखवत् मुखेन अन्नं इच्छति, तदा समस्तं जगत् तस्य अमृतत्वाय योग्यं भवति। सर्वेषां सामान्यं धर्मं—क्रोधं, लोभं, द्वेषं, असहिष्णुतां त्यक्त्वा, मत्सरं, माया, मदं, दम्भं, पारुष्यम् च त्यक्त्वा, यो न क्रुध्यति, न लोभते, न स्पृहयते, स धर्मवित्। यो वा सदा अश्नाति, ब्रह्मचारी, गृहस्थो, वानप्रस्थो, यतिः वा, अन्नेन अधर्मं न आप्नोति; कथमेतद्, तद् वद। मुनये अष्टौ ग्रासाः, वानप्रस्थाय षोडश, गृहस्थाय द्वात्रिंशत्, ब्रह्मचारिणे अनन्ताः इति विधानम्। एवं एतेन हेतुभिः शुभाशुभफलम् अष्टकायाः विज्ञेयम्। पुनः पृष्टे—"कतरः देवांश्च शीघ्रं प्राप्नोति, राजा? यत्र उभौ सूर्यचन्द्रमसौ इव शीघ्रं धावन्ति?" स उवाच—"यो गृहस्थेषु कामनिष्ठेषु संयतः परिव्राजकः, स तयोः पूर्वं प्राप्नोति।" यो दीर्घायुं न प्राप्त्वा, कुत्सितं आचरणं कुर्वन्, तपसा क्लिश्यते, तदा अन्यं तपः आचरितव्यं। यः सदा पापकर्मभीतः सन् सुखानि कुर्वन्, स परमानन्दं लभते। यत् क्रूरम्, तत् अनृतं स्मृतम्; यः धर्मं लाभाय सेवते, स निर्बलः अश्व इव, तस्य सादुत्वं, समाधिः, कुलीनता एवम्। कः त्वां आहूतवान्, कः प्रेषितवान्, राजन्? नवः, माल्ययुक्तः, शोभनः, दीप्तः, कुतः आगतः, कस्याम् दिशि, किं वा राजपदं अस्ति? लोकपालाः ब्राह्मणाश्च मां प्रेरयन्ति। साधूनाम् मार्गः दुर्गः; ये तत्र संगता, ते सर्वे गुणवन्तः। इन्द्रात् एषः वरः मया प्राप्तः, पतिष्यन् भूमौ। त्वां पृच्छामि—मा पतिहि गह्वरे—यदि मे लोकाः अत्र सन्ति, राजन्। दिवि वा स्वर्गे प्रतिष्ठिताः, त्वां धर्मक्षेत्रवित् मन्ये। यावन्ति गावः अश्वाः च पृथिव्याम्, मृगाः पर्वतानि च, तावन्तः स्वर्गे ते लोकाः तेभ्यः ते तव, राजेन्द्र। ददामि तान्—मा पतिहि गह्वरे—ये मे स्वर्गे लोकाः, राजन्। दिवि वा स्वर्गे प्रतिष्ठिताः, शीघ्रं तान् प्राप्नुहि, मोहात् विमुक्तः।